საფარა

ციცაბო კლდის კალთას ვიწრო გზა მიყვება... უღელტეხილი მოწითალო ფერის კლდეებშია გაჭრილი... ამ გზაზე მიმავალ მნახველს სრულიად მოულოდნელად წარმოუდგება ვიწრო ხევის სიღრმეში შეხიზნული და სამი მხრივ კლდეებით შემოფარგლული მონასტერი. უმცენარო გზის შემდეგ-ფიჭვისა და ფოთლოვანი ტყით გარშემორტყმული საფარის სამონასტრო კომპლექსი ახალციხიდან 10–12 კილომეტრში ოაზისივით ჩნდება დაბურული ხეობის თავზე... ოდესღაც აქ მთის მდინარე ყოფილა, რომელიც ურაველის წყალს ერთვოდა. მთავარი ტაძარი ამ ხევის პირსაა, კლდოვან კონცხზე. აქედან აღმოსავლეთით ურაველის წყლის დაკლაკნილი ზოლი მოჩანს, უფრო შორს კი დიდი ველი, სადაც მდ. ფოცხოვი მტკვარს ერთვის. ოდესღაც სამცხის ათაბაგთა სამყოფელი - საფარის მონასტერი - თავის დროზე ნამდვილ ციხესიმაგრეს წარმოადგენდა. მონასტრის თავზე, დასავლეთით, დღესაც დგას ძველი ციხის ნანგრევები, საიდანაც დიდი გალავანი იწყება: ჩრდილოეთითა და დასავლეთის მხარეს გალავნის ნაშთი ახლაც გარკვევით ჩანს. დასავლეთით, მთაზე, იგი ტყეში იკარგება, ჩრდილოეთით კი ციცაბო კალთას ჩამოყვება და მონასტრის შესასვლელის კლდოვან ხევში თავქვე ეშვება. ახალციხიდან მიმავალი გზა სწორედ აქ ჩერდება. მონასტერს ვიწრო ზოლი უჭირავს მთის კალთაზე. სამონასტრო კომპექსის ტაძრები და სხვა ნაგებობები განლაგებულია, შესასვლელიდან მთავარი ეკლესიისაკენ მიმავალ გზაზე... კლდის პირას გალავნის ჭიშკართან წმ. სტეფანეს სახელობის მცირე ერთნავიანი სამლოცველოა. იქვე XIX საუკუნეში რუსი ბერების მიერ აშენებული ორსართულიანი შენობა იდგა რომელიც ხანძრისგან განადგურდა. ტყეში ჩაფლული მონასტერი მშრალ ხეობას გადაჰყურებს. მისი თვალწარმტაცი ხელი სრულიად მოულოდნელად, მაშინ გადაიშლება ჩვენს თვალწინ, როცა უშუალოდ მიუახლოვდებით. ალბათ ამიტომაც უწოდეს მას საფარა. აქ ერთ დროს სამცხის ათაბაგთა, ჯაყელთა, ერთ-ერთი რეზიდენცია იყო, ამიტომ ამ ადგილებში ძველ ნაგებობათა მრავალფეროვნებაა. მართალია, სამონასტრო კომპლექსის მთავარი ტაძრის აგების შესახებ ისტორიული წყაროები თითქმის არაფერს გვაუწყებენ, მაგრამ მის კედლებსა და ფრესკებზე შემორჩენილი წარწერები საინტერესო ცნობებს იძლევა ქტიტორთა შესახებ. წმ. გიორგის ეკლესიას შესასვლელის თავზე შერჩენილი აქვს საინტერესო წარწერა. იგი მოგვითხრობს, რომ ეს "მცირედი ეგუტერი" აუშენებია საფარის მოძღვარს გრიგოლ ნაფშვუენის ძეს საფარაში დამკვიდრებულ "წმინდა მამათათვის". საფარის წმიდა საბას სახელობის ტაძარი არქიტექტურული თვალსაზრისით შუაფეოდალური ხანის ცენტრალურ-გუმბათოვან ეკლესიათა განვითარების უკანასკნელ საფეხურზე დგას. მასში ჯერ კიდევ ჩანს ქართული საეკლესიო არქიტექტურის სიდიადე, იგი გრანდიოზულისა და დიდებულის შთაბეჭდილებას ტოვებს. ტაძრის ასაშენებლად რთულ რელიეფიან ხევში მშენებლებს საგანგებო ბაქანი შეუქმნიათ და ამისთვის ხელსაყრელ ადგილად უკვე არსებული მიძინების ეკლესიის მიმდებარე ტერიტორია მიუჩნევიათ, ამიტომაც წმიდა საბას ტაძარი უშუალოდ არის მიდგმული ძველ საყდართან. წმ. საბას ტაძარი, სამრეკლო და სასახლე XIII ს-ის ბოლოსა და XIV ს-ის დასაწყისს მიეკუთვნება, როცა სამცხეს ბექა მანდატურთუხუცესი განაგებდა. ჯაყელებმა საფარა თავის რეზიდენციად და საძვალედ აქციეს. საფარის ტაძრის შიდა სივრცე წარმოადგენს, ერთი მხრივ ტრადიციების გაგრძელებას, ხოლო მეორე მხრივ, მასში ძალიან ბევრი რამ ახლებურადაა გადაწყვეტილი. ექსტერიერშიც დაახლოებით ასეთივე სურათია და სწორედ ეს მხარე ქმნის მას ეპოქალურ ტაძრად. არც ერთი ფასადი მორთულობით გადატვირთული არაა. ორიგინალური გადაწყვეტით კი დასავლეთის ფასადი გამოირჩევა, რომლის პირდაპირი ანალოგია არ მოიძებნება. XVIII ს-ის I ნახევარში, ვახუშტის ცნობით, საფარა ერთი მღვდელის ამარა იყო დარჩენილი. საფარელი მღვდელი გიორგი ზედათმოგვის 1773 წლის წარწერაში იხსენიება. ლეგენდის თანახმად, საფარაში ორი ძმა ცხოვრობდა, რომლებსაც დაუწყიათ ტაძრის აგება. უფროსი ძმა ოსტატი იყო, ის აშენებდა ტაძარს, მეორე ძმა კი შეგირდი იყო - ქვებს თლიდა და ძმას უგზავნიდა. ძმებს ჰყავდათ ერთი ხარი "ინდუშა". ეს ხარი ზიდავდა ქვებს მონასტრის ასაშენებლად. ხარს გაყოლა არ სჭირდებოდა, თავისით მიდი-მოდიოდა. ერთხელ გზაზე დათვი გადაეყარა და "ინდუშას" ცალი მხარი მოაჭამა. ამ დროს ხარს ქვა დავარდნია, ამის შემდეგ ამ ქვას "ინდუშას ქვა" ეწოდა. ამბობენ, ქვა ამოჭრილია და საცეცხლური აქვსო. საფარის ეკლესიის კარის ზემო კედელში დატანებულია ქვა, რომელზედაც ხარის სახეა გამოსახული, მეორე მხარეს კი დათვი. XIX ს-ში საფარის მონასტერი სრულად მიტოვებული და გავერანებულია. 1828 წელს, როცა რუსებმა ახალციხე აიღეს, საფარა შტატის ეკლესიად გამოცხადდა. 1891-1892 წლებში აქ ზედაზნის მონასტრიდან გადმოსული ქართველი მღვდელ-მონაზონი ათანასე სამ მორჩილთან ერთად დამკვიდრებულა. მალე ქართველები მონასტრიდან დაითხოვეს და „მათ მაგიერ გაამწესეს რუსეთიდან არხიმანდრიტი პაისი რუსთა მღვდელ-მონაზონებითა და მორჩილებით“. მათ მონასტრის შესასვლელთან ააგეს ორსართულიანი შენობა და სენაკები, სამლოცველოები შეათეთრეს, წმიდა საბას ტაძარსა და სამრეკლოს რუსული ტრადიციული გუმბათები, ე.წ. „ხახვის თავები“ დაადგეს. მონასტერმა კომუნისტური ხელისუფლების დამყარებამდე იარსება. საბჭოთა პერიოდში აქ პიონერთა ბანაკი ყოფილა. 1935-1940 წლებში გუმბათები პირვანდელი სახით აღადგინეს.