वैवाहा बलराम टोल पिठीपुरवा संग्रहालय जन्माष्टमी Nepal bharat sahayog ma 6 September 2026

चौधरी समुदायको जन्माष्टमी जन्माष्टमी हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको महत्वपूर्ण धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्व हो। भगवान् श्रीकृष्णको जन्म भएको दिनको सम्झनामा हरेक वर्ष जन्माष्टमी मनाइन्छ। नेपालका विभिन्न समुदायले आफ्ना–आफ्नै परम्परा, संस्कृति र स्थानीय चलनअनुसार यो पर्व मनाउने गर्छन्। पश्चिम नेपालमा बसोबास गर्ने चौधरी समुदायमा पनि जन्माष्टमीलाई धार्मिक आस्था, पारिवारिक भेटघाट, पूजा–आराधना, गीत–संगीत र सांस्कृतिक गतिविधिसहित मनाउने परम्परा रहेको पाइन्छ। चौधरी समुदाय नेपालको तराई तथा भित्री मधेस क्षेत्रमा लामो समयदेखि बसोबास गर्दै आएको महत्वपूर्ण आदिवासी समुदाय हो। यस समुदायको आफ्नै भाषा, भेषभूषा, खानपान, लोकगीत, लोकनृत्य र संस्कार छन्। धार्मिक पर्वहरू पनि समुदायको सामाजिक तथा सांस्कृतिक जीवनसँग जोडिएका हुन्छन्। जन्माष्टमीका अवसरमा भगवान् श्रीकृष्णप्रति श्रद्धा व्यक्त गर्नुका साथै परिवार, आफन्त र छिमेकीबीच आपसी प्रेम, सद्भाव र एकताको भावना बढाउने गरिन्छ। भगवान् श्रीकृष्णको जन्म हिन्दू धार्मिक मान्यताअनुसार भगवान् श्रीकृष्णको जन्म भाद्र कृष्ण पक्षको अष्टमी तिथिका दिन भएको मानिन्छ। त्यसैले यस पर्वलाई जन्माष्टमी वा श्रीकृष्ण जन्माष्टमी भनिन्छ। भगवान् श्रीकृष्णलाई भगवान् विष्णुको अवतारका रूपमा पूजा गरिन्छ। उहाँलाई प्रेम, करुणा, ज्ञान, धर्म र सत्यको प्रतीकका रूपमा पनि लिइन्छ। धार्मिक कथाअनुसार श्रीकृष्णको जन्म मथुरामा देवकी र वसुदेवका पुत्रका रूपमा भएको थियो। त्यस समय मथुरामा कंसको अत्याचार थियो। कंसले आफ्नी बहिनी देवकीको आठौँ सन्तानबाट आफ्नो मृत्यु हुने भविष्यवाणी सुनेपछि देवकी र वसुदेवलाई बन्दी बनाएको कथा धार्मिक ग्रन्थहरूमा पाइन्छ। श्रीकृष्णको जन्म भएपछि वसुदेवले उहाँलाई सुरक्षित रूपमा गोकुल पुर्‍याएको धार्मिक विश्वास छ। पछि श्रीकृष्णले अन्याय र अत्याचारविरुद्ध संघर्ष गर्दै धर्मको रक्षा गरेको मानिन्छ। चौधरी समुदायमा जन्माष्टमीको महत्व चौधरी समुदायका लागि जन्माष्टमी केवल धार्मिक पूजा गर्ने दिन मात्र नभई सामाजिक तथा सांस्कृतिक रूपमा पनि महत्वपूर्ण अवसर हो। यस दिन घरपरिवारमा विशेष तयारी गरिन्छ। बिहानैदेखि घर सफा गर्ने, पूजा गर्ने स्थान सजाउने र भगवान् श्रीकृष्णको पूजा गर्ने गरिन्छ। कतिपय परिवारमा व्रत बस्ने तथा साँझ वा मध्यरातमा विशेष पूजा गर्ने चलन पनि पाइन्छ। गाउँघरमा जन्माष्टमी आउनुअघि नै यसको तयारी सुरु हुन्छ। बालबालिका तथा युवायुवतीहरूमा पर्वको उत्साह विशेष रूपमा देखिन्छ। घरमा रहेका ज्येष्ठ व्यक्तिहरूले श्रीकृष्णका कथा सुनाउने, उहाँका शिक्षाबारे जानकारी दिने र धार्मिक संस्कार तथा परम्पराको महत्व बुझाउने गर्छन्। यसरी एउटा पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा संस्कृति र परम्परा हस्तान्तरण हुँदै जान्छ। जन्माष्टमीले चौधरी समुदायमा आपसी मेलमिलाप र सद्भाव बढाउन पनि सहयोग पुर्‍याउँछ। टाढा रहेका आफन्तहरू भेटघाट गर्न घरमा आउने गर्छन्। छिमेकी तथा साथीभाइबीच शुभकामना आदानप्रदान गरिन्छ। यस अवसरले समाजमा भाइचारा, सहयोग र एकताको भावना बलियो बनाउँछ। पूजा–आराधना र व्रत जन्माष्टमीको दिन भक्तजनहरूले भगवान् श्रीकृष्णको पूजा–आराधना गर्छन्। बिहान स्नान गरी सफा कपडा लगाएर पूजा गर्ने परम्परा छ। पूजा गर्ने स्थानमा भगवान् श्रीकृष्णको मूर्ति वा तस्बिर राखिन्छ। फूल, अक्षता, फलफूल, प्रसाद तथा अन्य पूजा सामग्री चढाइन्छ। धेरै भक्तजनले आफ्नो धार्मिक आस्थाअनुसार व्रत बस्ने गर्छन्। कतिपयले दिनभरि अन्न नखाई फलफूल वा पानी मात्र सेवन गर्ने गर्छन् भने कतिपयले आफ्नो स्वास्थ्य र परम्पराअनुसार सामान्य रूपमा भोजन गर्छन्। व्रत तथा पूजा व्यक्तिगत धार्मिक आस्था र पारिवारिक परम्पराअनुसार फरक–फरक हुन सक्छ। राति भगवान् श्रीकृष्णको जन्म भएको समय मानिने मध्यरातमा विशेष पूजा गरिन्छ। त्यस समयमा आरती गर्ने, भजन–कीर्तन गर्ने र प्रसाद बाँड्ने गरिन्छ। भगवान् श्रीकृष्णप्रति श्रद्धा व्यक्त गर्दै सुख, शान्ति, समृद्धि तथा परिवारको कल्याणको कामना गरिन्छ। गाउँघरको सांस्कृतिक वातावरण चौधरी समुदायको गाउँघरमा जन्माष्टमी आउँदा छुट्टै रमाइलो वातावरण बन्न सक्छ। बालबालिका नयाँ वा सफा कपडा लगाएर साथीभाइसँग रमाइलो गर्छन्। महिलाहरू तथा युवतीहरू समूहमा भेला भएर भजन, धार्मिक गीत तथा सांस्कृतिक कार्यक्रमहरूमा सहभागी हुन सक्छन्। युवाहरूले पनि कार्यक्रम व्यवस्थापनमा सहयोग गर्ने गर्छन्। कतिपय स्थानमा स्थानीय समूह, क्लब वा धार्मिक संस्थाको आयोजनामा जन्माष्टमी विशेष कार्यक्रम गरिन्छ। पूजा, भजन–कीर्तन, सांस्कृतिक प्रस्तुति तथा धार्मिक प्रवचनजस्ता कार्यक्रम आयोजना गर्न सकिन्छ। यस्ता कार्यक्रमले स्थानीय कला र संस्कृतिलाई संरक्षण गर्न सहयोग पुर्‍याउँछन्। चौधरी समुदायको आफ्नै लोकसंस्कृति भएकाले धार्मिक पर्वहरूमा स्थानीय संस्कृति पनि जोडिन सक्छ। स्थानीय गीत, बाजा, नृत्य तथा सामूहिक सहभागिताले पर्वलाई अझ जीवन्त बनाउँछ। यसरी जन्माष्टमी धार्मिक पर्वसँगै सामाजिक तथा सांस्कृतिक उत्सवको रूप पनि लिन सक्छ। बालबालिकाको सहभागिता जन्माष्टमी बालबालिकाका लागि पनि निकै रमाइलो पर्व हो। उनीहरू भगवान् श्रीकृष्णका बालरूपका कथा सुन्न मन पराउँछन्। कतिपय ठाउँमा बालबालिकालाई श्रीकृष्णको रूप बनाएर सांस्कृतिक कार्यक्रममा सहभागी गराउने चलन पनि हुन्छ। बालबालिकाले भगवान् श्रीकृष्णको बाललीला, उहाँका असल गुण तथा धार्मिक कथाहरूका बारेमा जानकारी पाउँछन्। बालबालिकालाई पर्वको धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्व बुझाउनु आवश्यक हुन्छ। केवल रमाइलो गर्नेभन्दा पनि यस पर्वले दिने शिक्षा र सन्देश बुझ्न सकेमा उनीहरूले आफ्नो संस्कृति र परम्परालाई सम्मान गर्न सिक्छन्। ज्येष्ठ पुस्ताले बालबालिकालाई कथा, संस्कार र परम्पराका बारेमा जानकारी दिनु संस्कृति संरक्षणको राम्रो माध्यम हो।