Karanlık madde ve karanlık enerji

Evrendeki her şeyi yüz dilimlik bir pasta gibi düşünün. Bildiğimiz madde, yani yıldızlar, gezegenler ve biz, bu pastanın yalnızca beş dilimi. Yirmi yedi dilim karanlık madde: Işık yaymıyor, yansıtmıyor, soğurmuyor, ama gökadaları bir arada tutuyor. Geri kalan altmış sekiz dilim karanlık enerji. Peki göremediğimiz bir şeyin var olduğunu nereden biliyoruz? Önce kütleçekimin nasıl çalıştığını anlatıyoruz. Sonra Fritz Zwicky'nin Coma kümesindeki ölçümlerine ve Vera Rubin ile Kent Ford'un, olması gerekenden hızlı dönen gökadalarına geçiyoruz. Kütleçekimsel mercek, Mermi Kümesi ve evrenin ilk ışığından gelen kanıtları gösteriyor, Samanyolu'nun kütlesini birlikte hesaplıyoruz. Ardından yaygın yanılgıları, WIMP, aksiyon ve MOND gibi açıklamaları, LZ deneyinin 2026 sonuçlarını ve Euclid, Roman ve Rubin gözlemevlerinin neler bulabileceğini konuşuyoruz. Bölümler 0:00 Evrenin pastası 1:17 Kütleçekim ve yörünge hızı 2:44 Zwicky ve Vera Rubin 4:57 Dört kanıt: Mercek, Mermi Kümesi, ilk ışık 7:06 Samanyolu'nu kendimiz tartalım 8:28 Bu odada karanlık madde var mı? 9:26 Üç yaygın yanılgı 10:43 Peki ne olabilir? WIMP, aksiyon, MOND 12:03 2025–2026: LZ'nin tuhaf çarpması 13:34 Açık sorular 14:29 Sırada ne var? 15:16 Spone yorumu Kaynaklar Zwicky, "Die Rotverschiebung von extragalaktischen Nebeln", Helvetica Physica Acta 6, 110 (1933); Andernach çevirisi arXiv:1711.01693 Rubin ve Ford, Astrophysical Journal 159, 379 (1970) Rubin, Ford ve Thonnard, Astrophysical Journal 238, 471 (1980) Clowe vd., "A direct empirical proof of the existence of dark matter", Astrophysical Journal Letters 648, L109 (2006) Planck Collaboration, Planck 2018 sonuçları VI, arXiv:1807.06209 Bertone ve Hooper, "History of dark matter", Reviews of Modern Physics 90, 045002 (2018) Particle Data Group, karanlık madde incelemesi (2024) Eilers vd., Astrophysical Journal 871, 120 (2019) Jiao vd., Astronomy & Astrophysics (2023), arXiv:2309.00048 Milgrom, Astrophysical Journal 270, 365 (1983) LZ Collaboration, arXiv:2609.02823 (2026); ABD Enerji Bakanlığı haberi ADMX, arXiv:2504.07279 (2025) XLZD tasarım raporu, arXiv:2410.17137 NASA, "Dark Matter" ve "What is Dark Energy?" sayfaları ESA Euclid ve Hubble–Euclid karanlık gökada haberi (2026) NASA Roman Uzay Teleskobu fırlatma sayfası (2026) Kısa versiyon (Shorts):    • Karanlık madde ve karanlık enerji   Bu serinin diğer videoları:    • Uzay ve evren   Spone Labs'i takip et Abone ol:    / @sponelabs   Instagram:   / sponelabs   X: https://x.com/sponelabs Web: https://www.sponelabs.com/tr Spone Labs: Bilimi kimsenin sözüne dayanmadan, kanıtla anlatırız. Nullius in verba. Her sayı ve iddia yukarıdaki kaynaklara dayanır. Bir hata görürsen yorumlarda yaz, düzeltiriz. Görseller: NOIRLab/NSF/AURA (CC BY 4.0); KPNO/NOIRLab/NSF/AURA (CC BY 4.0); Carnegie Institution/NOIRLab/NSF/AURA (CC BY 4.0); Bilinmiyor; ETH-Bibliothek Zürich, Bildarchiv (Kamu malı); Bilinmiyor; ETH-Bibliothek Zürich (Kamu malı); CTIO/NOIRLab/DOE/NSF/AURA; görüntü işleme: D. de Martin & M. (CC BY 4.0); Max Wolf (Kamu malı); NASA, ESA, CSA, STScI, CXC; bilim: James Jee, Sangjun Cha, K (Kamu malı. Aynı JWST verisinin ESA/Webb sürümü CC BY 4.0); NASA/CXC/CfA/M. Markevitch vd. (Kamu malı); NASA / WMAP Science Team (Kamu malı); SLAC National Accelerator Laboratory (CC BY 4.0); NOIRLab/NSF/AURA/C. Corco (CC BY 4.0); Bill Schoening, Vanessa Harvey/REU program/NOIRLab/NSF/AURA (CC BY 4.0); NASA (Kamu malı); NASA/Jolearra Tshiteya (Kamu malı) #karanlıkmadde #uzay #bilim