ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԵՐՐՈՐԴ ԳԱԳԱԹՆԱԺՈՂՈՎ․ ՀԱՄԱՀԱՅԿԱԿԱՆ ՆԵՐՈՒԺԸ՝ ՀԱՆՈՒՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱՊԱԳԱՅԻ

2026 թվականի նոյեմբերի 5-ին Հայաստանում մեկնարկել է Երրորդ Հայաստան–Սփյուռք գագաթնաժողովը։ Այս միջոցառումը կարևոր առիթ է՝ քննարկելու Հայաստանի և Սփյուռքի հարաբերությունները, համահայկական համագործակցության հնարավորությունները և մեր ժողովրդի ապագային վերաբերող հիմնախնդիրները։ Հայ ժողովուրդը, անկախ նրանից՝ ապրում է Հայաստանում, Արցախից բռնի տեղահանվածների համայնքներում, Ռուսաստանում, Եվրոպայում, Ամերիկայում, Մերձավոր Արևելքում, թե աշխարհի այլ հատվածներում, ունի ընդհանուր պատմություն, մշակույթ և ազգային ինքնության պահպանման խնդիր։ Սակայն այսօր կարևոր է ոչ միայն մեր միասնականության մասին խոսելը, այլև հասկանալը, թե ինչպես կարող ենք այդ միասնականությունը վերածել իրական ուժի։ Ի՞նչ ենք ակնկալում այս գագաթնաժողովից։ Առաջին հերթին՝ անկեղծ և բովանդակային երկխոսություն։ Հայաստանի և Սփյուռքի հարաբերությունները չպետք է սահմանափակվեն պաշտոնական հանդիպումներով, ելույթներով և հայտարարություններով։ Անհրաժեշտ է ստեղծել համագործակցության այնպիսի համակարգ, որտեղ տարբեր համայնքների ներկայացուցիչները հնարավորություն կունենան բարձրաձայնելու իրենց խնդիրները, ներկայացնելու առաջարկներ և մասնակցելու համահայկական ծրագրերի մշակմանը։ Երկրորդ՝ Հայաստանի անվտանգության և ինքնիշխանության ամրապնդում։ Հայաստանի անվտանգությունը միայն բանակի կամ պետական կառույցների խնդիրը չէ։ Այն կապված է նաև տնտեսության զարգացման, էներգետիկ և պարենային անվտանգության, գիտության, կրթության, առողջապահության և ժամանակակից տեխնոլոգիաների հետ։ Այս ոլորտներում Սփյուռքի մասնագիտական գիտելիքները, փորձը, կապերն ու ներդրումները կարող են մեծ նշանակություն ունենալ։ Սակայն անհրաժեշտ է, որ համագործակցությունը հիմնված լինի երկարաժամկետ ռազմավարության, փոխադարձ վստահության և հստակ նպատակների վրա։ Երրորդ՝ տնտեսական համագործակցության զարգացում։ Հայաստանին անհրաժեշտ են արտադրության զարգացում, նոր աշխատատեղեր, գիտատար ձեռնարկություններ, ժամանակակից գյուղատնտեսություն և տեխնոլոգիական առաջընթաց։ Սփյուռքի հետ տնտեսական կապերը չպետք է սահմանափակվեն միայն բարեգործությամբ կամ առանձին ներդրումային ծրագրերով։ Կարևոր է նաև ստեղծել մեխանիզմներ, որոնք կնպաստեն Հայաստանի արտադրական կարողությունների զարգացմանը, մասնագիտական գիտելիքների փոխանցմանը և երկրի տնտեսական ինքնուրույնության ամրապնդմանը։ Մեր նպատակն այն պետք է լինի, որ համահայկական համագործակցության արդյունքները զգալի լինեն ոչ միայն առանձին կազմակերպությունների կամ գործարարների, այլև հասարակ մարդկանց կյանքում։ Չորրորդ՝ առողջապահության, կրթության և գիտության ոլորտներում համագործակցություն։ Աշխարհի տարբեր երկրներում ապրող հայ մասնագետներն ունեն մեծ փորձ և գիտելիքներ։ Անհրաժեշտ է ստեղծել այնպիսի ծրագրեր, որոնց միջոցով նրանք կկարողանան իրենց փորձը փոխանցել Հայաստանին՝ նպաստելով բժշկական ծառայությունների որակի բարձրացմանը, կրթական համակարգի զարգացմանը և գիտական հետազոտությունների առաջընթացին։ Օրինակ՝ կարելի է զարգացնել բժիշկների և գիտնականների փոխանակման ծրագրերը, կազմակերպել մասնագիտական վերապատրաստումներ, աջակցել Հայաստանում դեղերի արտադրությանը և ձևավորել միջազգային համագործակցության կայուն ցանցեր։ Հինգերորդ՝ համահայկական համագործակցության արդյունավետ կազմակերպում։ Մեր կարծիքով՝ անհրաժեշտ է ստեղծել Հայաստան–Սփյուռք համագործակցության ավելի համակարգված և երկարաժամկետ մեխանիզմներ։ Դրանք կարող են ներառել Սփյուռքի համայնքների, մասնագետների, գիտնականների, ձեռնարկատերերի և հասարակական կազմակերպությունների միասնական տեղեկատվական շտեմարան, ինչպես նաև տարբեր երկրներում գործող հայկական կառույցների միջև մշտական կապի համակարգ։ Կարելի է նաև քննարկել համահայկական ֆինանսական և ներդրումային կառույցների ստեղծման հնարավորությունը, որոնք թափանցիկ կառավարման, հաշվետվողականության և հանրային վերահսկողության պայմաններում կնպաստեն Հայաստանի զարգացմանը։ Բայց այս ամենը հնարավոր չէ իրականացնել միայն վերևից ընդունված որոշումներով։ Անհրաժեշտ է լսել ոչ միայն պետական պաշտոնյաներին ու խոշոր գործարարներին, այլև Սփյուռքի համայնքներին, մասնագետներին, երիտասարդներին, աշխատավորներին և հասարակական կազմակերպություններին։ Հայաստան–Սփյուռք հարաբերությունները չպետք է դառնան միայն պաշտոնական քաղաքականության գործիք։ Դրանք պետք է լինեն համազգային երկխոսության և փոխադարձ պատասխանատվության հարթակ։ Գագաթնաժողովի հաջողությունը չպետք է չափել միայն մասնակիցների թվով, անցկացված հանդիպումներով կամ ընդունված հայտարարություններով։ Ավելի կարևոր է հասկանալ՝ ի՞նչ գործնական արդյունքներ կտա այն։ Կստեղծվե՞ն արդյոք նոր աշխատատեղեր Հայաստանում։ Կզարգանա՞ն արդյոք գիտությունը, կրթությունը, առողջապահությունն ու արտադրությունը։ Կձևավորվե՞ն արդյոք համագործակցության մշտական մեխանիզմներ։ Կլսելի՞ կլինի արդյոք Սփյուռքի տարբեր համայնքների և Հայաստանի հասարակության ձայնը։ Եվ ամենակարևորը՝ արդյո՞ք այդ համագործակցությունը կնպաստի Հայաստանի ինքնիշխանության, անվտանգության և սոցիալական արդարության ամրապնդմանը։ Այս հարցերը կարևոր են, որովհետև ազգային ներուժն ինքնին դեռևս արդյունք չէ։ Այն ուժ է դառնում այն ժամանակ, երբ կազմակերպվում է, ունի հստակ նպատակներ և ծառայում է հասարակության երկարաժամկետ շահերին։