Osuszali tę ziemię czterysta lat, Wehrmacht zalał ją w 1945 roku: Żuławy Wiślane

Żuławy Wiślane nie są krajobrazem naturalnym. To jedyna część Polski, którą trzeba było najpierw zbudować, żeby dało się na niej mieszkać — i którą do dziś trzeba nieprzerwanie pompować. Około 450 kilometrów kwadratowych, czyli mniej więcej 28 procent tej krainy, leży poniżej poziomu morza, a najniższy punkt kraju znajduje się przy Marzęcinie w gminie Nowy Dwór Gdański: 2,2 metra pod poziomem morza. Woda nie spłynie stąd sama. Ktoś musi ją stale wypompowywać — i robi to od siedmiuset lat bez jednego dnia przerwy. Zaczęli Krzyżacy, którzy po 1308 roku osuszali okolice dzisiejszego Nowego Dworu Gdańskiego. Od XVI wieku robili to mennonici — religijna wspólnota z Niderlandów, wygnana stamtąd za chrzest dorosłych, odmowę przysięgi i odmowę noszenia broni. Pierwsza zorganizowana grupa osiadła na prawobrzeżnych Żuławach wiosną 1562 roku, w dobrach Szymona Loitza; kilka lat wcześniej, w 1554, osadników z Niderlandów sprowadził tu Michał Loitz, który w 1548 przeniósł się do swoich żuławskich dóbr. Kopali rowy, sypali wały, stawiali wiatraki czerpakowe — i zamienili bagno w jedną z najżyźniejszych gleb w Polsce. Wokół dworu w widłach Tugi wyrosło miasteczko Tiegenhof, dzisiejszy Nowy Dwór Gdański. Trzeciego maja 1776 roku mennonita Piotr Stobbe przejął tutejszą gorzelnię i zaczął produkować jałowcówkę Stobbes Machandel — pito ją z wędzoną śliwką na wykałaczce, a najlepsze gatunki leżakowały nawet pięćdziesiąt lat. Ta sama rodzina prowadziła tu potem browar, wytwórnię oranżady i bank. Do tego status osady targowej w 1859, prawa miejskie nadane przez cesarza Wilhelma I 6 września 1880, mleczarnia szwajcarskiej rodziny Krieg, elektrownia w 1908 i kolejka wąskotorowa, która przed wojną liczyła prawie 336 kilometrów torów. Czterysta lat pracy skończyło się w marcu 1945 roku. Cofające się wojska niemieckie wysadziły w 16 miejscach wały i tamy Martwej Wisły, Nogatu, Raduni, Tugi oraz Kanału Młyńskiego w Tczewie, niszcząc przy tym śluzy, mosty, transformatory i przepompownie. Pod wodą znalazło się ponad 120 tysięcy hektarów, blisko 40 tysięcy zamieniło się w mokradła i bagna, a dwie trzecie linii kolejowych przestało istnieć. W polderach woda stała na półtora metra. Dawnych mieszkańców już tu nie było: mennonitów zmuszono do opuszczenia domów pod koniec 1944 roku, ewakuacja pozostałej ludności niemieckiej ruszyła w końcu stycznia 1945. Odwadnianie od nowa prowadzili osadnicy z głębi kraju i repatrianci z ZSRR. Czego się dowiesz: — jak technicznie osusza się deltę: wał, rów i pompa, wiatrak czerpakowy podnoszący wodę o metr, śluzy, terpy i praca strażników wałowych — a także dlaczego im dłużej się osusza, tym niżej leży ziemia, i ile naprawdę daje jedna doba pracy dużej stacji pomp — kim byli mennonici i olędrzy: skąd i dlaczego uciekli z Niderlandów, jakie prawa dostali w Rzeczypospolitej, dlaczego po rozbiorze 1772 roku masowo wyjeżdżali do Rosji i Ameryki Północnej i co stało się z nimi w latach 1944–1945 — co dokładnie wydarzyło się w 1945 roku: kto, gdzie i po co przerwał wały, ile hektarów znalazło się pod wodą, jak długo trwała odbudowa systemu polderowego i dlaczego eksperci holenderscy uważali ją dla Polski za niemożliwą — skąd przyjechali nowi mieszkańcy, jak uczyli się gospodarować na ziemi poniżej poziomu morza — i co po mennonitach zostało naprawdę: nie tylko cmentarze, ale też około 40 z dawnych 180 domów podcieniowych, wiatraki w Drewnicy i Palczewie, kościół w Jeziorze z 1865 roku, muzeum i sieć rowów, która działa do dziś Materiał edukacyjny i historyczny. Główne źródła: — Gmina Lichnowy, „Dzieje naszej gminy" (monografia gminna) — Powiat Nowodworski, kalendarium dziejów Nowego Dworu Gdańskiego (Tiegenhof) — A. Gąsiorowski, J. Hochleitner, „Żuławy w 1945 roku. Źródła z niedalekiej przeszłości", Muzeum Stutthof, 2017 — Żuławski Park Historyczny / Muzeum Żuławskie i Klub Nowodworski w Nowym Dworze Gdańskim — Główny Urząd Statystyczny, „Mały Rocznik Statystyczny Polski 2022" (najniższy punkt Polski) oraz dane o ludności — i inne źródła #historia #Żuławy #NowyDwórGdański #mennonici #Tiegenhof ℹ️ O tym filmie Materiał edukacyjny i historyczny. Scenariusz, kwerenda i montaż są autorskie, oparte na źródłach wymienionych w opisie. Rekonstrukcje wizualne oraz głos narratora powstały przy pomocy sztucznej inteligencji, w celach ilustracyjnych — nie są to prawdziwe nagrania ani autentyczne materiały archiwalne. Historia została uproszczona dla szerokiej publiczności i może zawierać drobne przybliżenia. Cel: informować i ocalić pamięć miejsca.