ታላላቅ መጻሕፍት — Erasmus: In Praise of Folly

በለንደን ባክለርስበሪ ሰፈር ውስጥ፣ በክረምት፣ የአርባ ዓመት ገደማ ሰው በኩላሊት ሕመም ተይዞ አልጋ ላይ ተኝቷል። ሕይወቱን ሙሉ የኖረው በጥቅስ ነው፤ አሁን ግን ሣጥኖቹ ከጣሊያን ተነስተው የት እንደደረሱ አያውቅም። ያለው ትዝታው ብቻ ነው። ወረቀት አስመጣ፤ ከሳምንት ባነሰ ጊዜ ውስጥ አንድ መጽሐፍ ጨረሰ። በዚያ መጽሐፍ ውስጥ ጆሮ ያለው ቆብ የደፋች ቀልደኛ ተነስታ ጠበቆችን፣ መነኮሳትን፣ የሥነ መለኮት ምሁራንን፣ መኳንንትንና የሮምን ወንበር ስትዞር ደራሲው ራሱ የተቀመጠበትን ወንበር አላለፈችም። ሁለት ጥያቄ ግን ሳይመለስ ቀረ፦ ኤራስመስ ራሱን ገልብጦ ጻፈው ወይስ ራሱን አስወጥቶ? እናም ወደ ኋላ ተመልሶ ስምን ማጥፋት ልከኝነት ነው ወይስ ማምለጫ? ክፍል 1 — መጻሕፍት በሌሉበት ክፍል (ሳባ) አልጋና ወረቀት — በባክለርስበሪ ቤት ውስጥ ሕመሙ በየጥቂት ሰዓቱ ተመልሶ ይመታዋል፤ መጻሕፍቱ የሉም፤ ወረቀት አስመጥቶ መጻፍ ጀመረ ከሳምንት ባነሰ ጊዜ — ያ መጽሐፍ የአውሮፓን ምሁራዊ ዓለም አናወጠ፤ ደራሲው ከሞተ ከሃያ ሦስት ዓመታት በኋላ በቤተ ክርስቲያን የተከለከሉ መጻሕፍት ዝርዝር ውስጥ ገባ ሁለት ስሞች — ሰውየው ዴሲዴሪየስ ኤራስመስ ይባላል፤ የመጽሐፉ የግሪክ ስም ደግሞ «ሞሪያ ኢንኮሚየም» ነው መዝገብ የሌለው ልደት — በሮተርዳም፣ በአሥራ አምስተኛው ክፍለ ዘመን አጋማሽ ላይ ተወለደ፤ የልደቱ ዓመት እርግጠኛ አይደለም — ራሱ በተለያዩ ጊዜያት የተለያየ ዓመት ተናግሯል ከመወለድ በፊት የተለጠፈ ማኅተም — አባቱ ቄስ ነበር ይባላል፤ ግንኙነቱ በሕግም በቤተ ክርስቲያንም የተከለከለ ስለነበር ልጁ ወደ ብዙ ሥራዎችና ማዕረጎች መድረስ አይችልም ነበር ወረርሽኙ — ቸነፈር ሁለቱንም ወላጆቹ ወሰደ፤ ኤራስመስ ወላጅ አልባ ሆነ አንድ ብቻ መድረሻ — ወላጅ የሌለው ልጅ በዚያ ዘመን አውሮፓ ውስጥ ወደ ቤተ ክርስቲያን ይሄዳል፤ ወደ «የጋራ ሕይወት ወንድሞች» ትምህርት ቤት ተላከ — ጠዋትና ማታ ጸሎት፣ ዝምታ፣ ሥነ ምግባር በአሥራዎቹ የተገባ ቃል — ወደ ገዳም ገባ፤ መነኩሴ ሆነ፤ ቀሚስ ለበሰ፤ በኋላም ካህን ሆኖ ተሾመ — አማራጭ ባልነበረው ዕድሜ ላይ ዕድሜ ልክ የፈታው ቃል — ጥያቄ ጻፈ፣ ደብዳቤ ላከ፣ አማላጆች ፈለገ፤ መጀመሪያ ጤናውና የጥናት ሕይወቱ ተጠቅሶ ጊዜያዊ ፈቃድ አገኘ፤ ከዓመታት በኋላ የሮም ጳጳስ ዘላቂ አደረገለት የንባብ ቤት ትይዩ — ኢትዮጵያዊ ልጅ ገና በሰባት ወይም በስምንት ዓመቱ ወደ ንባብ ቤት፣ ከዚያ ወደ ዜማ ቤት፣ ከዚያ ወደ ቅኔ ቤት ይላካል፤ የላከው ግን ቤተሰቡ ወይም ካህኑ ወይም ድህነቱ ነው ግሪክ ወደ ምዕራብ ስትመለስ — በአሥራ አራተኛው ክፍለ ዘመን የባይዛንታይን ግዛት እየፈረሰ ሲሄድ የግሪክ ምሁራን መጻሕፍታቸውን ይዘው ወደ ጣሊያን ተሰደዱ ሂዩማኒስት ማለት — ሰውን ማዕከል ያደረገ፣ ክላሲካል ጽሑፎችን የሚያጠና ምሁር — እንደ ፔትራርክ ላሉ ሰዎች ለዘመናት ተዘግቶ የነበረ በር ተከፈተ ድጋሚ መወለድ — በዚያው ወቅት ሠዓሊዎች ርቀትና ቅርበትን በሥዕል የማሳየት ዘዴ ከጥንታዊ ሥነ ጥበብ ተምረው ተግባራዊ ማድረግ ጀመሩ፤ ሪናሳንስ ማለት ይህ ነው «አዳጊስ» — ከጥንታዊ ግሪክና ላቲን ምንጮች የተውጣጡ ምሳሌዎችና ሐረጎች ስብስብ፤ በጣም ተወደደ፣ ገንዘብ አስገኘ፣ ስሙን በአውሮፓ አሰማ ሀገር የሌለው ሰው — ኔዘርላንድስ ተወለደ፣ በፈረንሳይ ተማረ፣ በእንግሊዝ አስተማረ፣ በጣሊያን ተዘዋወረ፣ በስዊዘርላንድ ሞተ፤ የአባት ስም አልነበረውም፣ ማዕረግም አልነበረውም — ስለዚህ ስም ብቻ ሠራ በምን ኖረ? — ቋሚ ሥራ አልነበረውም፤ የዩኒቨርሲቲ ወንበር አልያዘም፤ ጳጳስ አልሆነም፤ ካህን ሆኖ ተሹሟል ግን ሰበካ አልነበረውም ነጻነት በስጦታ ላይ — መኳንንት፣ ጳጳሳትና ሀብታሞች ዓመታዊ ገንዘብ ይመድቡለት ነበር — ትልቁ ምሁር ደጋፊዬ ነው ማለት ራሱ ማዕረግ ነበር፤ ስጦታ የሚሰጥ ሰው ግን በአንድ ቀን ማቆም ይችላል በመጽሐፉ ውስጥ የሚሳለቅባቸው — ስንፍና ወደ መኳንንት ስትደርስ ጠንክራ ትሳለቅባቸዋለች፤ እነዚያ ገንዘብ የሚሰጡት ሰዎች ናቸው የምስጋና ንግግር — በሂዩማኒስት ትምህርት ውስጥ ትልቅ ክህሎት ነበር፤ ደንቡ ግልጽ ነው — ተነስተህ ስለ አንድ ነገር ጥሩውን ብቻ ትናገራለህ ሰምና ወርቅ — በቅኔ ውስጥ ሰሙ ላይ ላዩ የሚሰማው ምስጋና ነው፤ ወርቁ ከሥሩ የተቀበረው ፍርድ ነው፤ ሊቁ በንጉሥ ፊት ያመሰግናል፣ አዳራሹ ያጨበጭባል፣ ጥቂቶች ግን ሌላ ሰምተዋል የተነሳው ጥያቄ — ማንም ለስንፍና የምስጋና ንግግር አድርጎ ያውቃል? ክፍል 2 — ዝንብን ያመሰገነ ሰውና የቦሎኛ በር (ኢብሳ) ቅርጹ የተወረሰ ነው — ኤራስመስ ይህን ዘዴ አልፈጠረውም፤ ከመወለዱ አሥራ ሦስት መቶ ዓመታት ገደማ ቀደም ብሎ በሮማ ግዛት ውስጥ ሉቅያኖስ የሚባል ሶርያዊ ጸሐፊ በግሪክኛ ይጽፍ ነበር «ስለ ዝንብ ምስጋና» — ሉቅያኖስ ትልቅ ለሆነ ነገር የሚገባውን የክብር ንግግር ወስዶ ለተናቀ ነገር ሰጠው፤ በሙሉ የክብር ቋንቋ ዝንብን አመሰገነ ቀልዱ የት ላይ ነው — ቀልዱ በዝንቡ ላይ አይደለም፤ በቅርጹ ላይ ነው — ያ ቅርጽ ማንኛውንም ነገር ማሳመር ይችላል የፌዝ ምስጋና — የቅርጹ ስም ይህ ነው፤ ኤራስመስ ደግሞ ከዚያ ጥቂት ዓመታት ቀደም ብሎ የሉቅያኖስን ጽሑፎች ከግሪክ ወደ ላቲን ሲተረጉም ነበር — ብቻውን ሳይሆን ከአንድ የእንግሊዝ ወዳጁ ጋር የክፍል መልመጃ — መምህሩ ርዕስ ይሰጣል፤ ተማሪው ስለዚያ ርዕስ ንግግር ያደርጋል፤ ርዕሱ የሚያምንበት መሆን አያስፈልገውም — ጥበቡ በአቀራረቡ ላይ ነው በፈረስ ላይ የመጣ ሐሳብ — ኤራስመስ ከጣሊያን ተመልሶ የአልፕስ ተራሮችን አቋርጦ ወደ እንግሊዝ ሲሄድ ሐሳቡ መጣለት ይባላል — ስንፍና ራሷ ተነስታ ብትናገርስ? ርዕሱ ራሱ ቀልድ ነው — «ሞሪያ» በግሪክ ስንፍና ማለት ነው፤ ድምጹ ግን «ሞር» ይመስላል — ሁለቱ ብቻ የሚያውቁት፣ ከትርጉም ሥራቸው የተወለደ ማያያዣ በዚያ ቤት ውስጥ የነበረው ውጥረት — ሞር ምሁራዊ ሥራውን ትቶ ወደ መንግሥት ለመግባት እያሰበ ነበር፤ ኤራስመስ «መጻፍህን ቀጥል፤ ወደ ፖለቲካ አትግባ» ብሎ ለማሳመን ሞከረ ሞር አልሰማም — ገባ፣ ወጣ፣ ከፍ አለ፣ የእንግሊዝ ከፍተኛ ሹም ሆነ፤ ንጉሥ ሄንሪ ስምንተኛ አንድ መሐላ ሲጠይቀው እምቢ አለ — አንገቱም ተቆረጠ ከትዝታ የተጻፈ — በውስጡ ያሉት በርካታ የግሪክና የላቲን ጥቅሶች ሁሉ ሣጥን ሳይከፈት ከጭንቅላቱ የወጡ ናቸው በቦሎኛ በር ላይ — ከተማዋ በረጅምና አድካሚ ከበባ ስትወድቅ አሸናፊው በድል ሠልፍ፣ በዘፈን፣ በሠራዊት መካከል ወደ ውስጥ ገባ ያ አሸናፊ ጳጳስ ነበር — ስሙ ዩልየስ ሁለተኛ፤ የዘመኑ ጣሊያኖች «ዩልየስ አስፈሪው» ይሉት ነበር፤ ጴጥሮስ ደግሞ ዓሣ አጥማጅ ነበር ከንድፈ ሐሳብ ሳይሆን ከትዝታ — ኤራስመስ በዚያ ሠልፍ ጠርዝ ላይ ቆሞ ተመልክቷል፤ ከሦስት ወይም ከአራት ዓመታት በኋላ ስንፍና ስለ ጳጳሳት ስትናገር ያንን ቀን አልረሳውም ነበር ቩልጌት — ለዘመናት አውሮፓ መጽሐፍ ቅዱስን የምታነበው ሴንት ጄሮም በሠራው የላቲን ትርጉም ብቻ ነበር፤ ሕግ፣ ስብከትና ፍርድ ከዚያ ይወጣል ሥልጣኑ በመግቢያው ላይ ነው — አንድ ትርጉም ብቻ ሲኖር ያ ትርጉም ራሱ ሥልጣን ይሆናል፤ «ጽሑፉ እንዲህ ይላል» ሲባል ማንም ሊያረጋግጠው አይችልም ወደ ዋናው መመለስ — ኤራስመስ የግሪኩን ጽሑፍ ሰብስቦ አነጻጸረ፤ የላቲኑ በአንዳንድ ቦታዎች ከዋናው እንደራቀ አገኘ፤ የግሪኩን አዲስ ኪዳን ከአዲስ የላቲን ትርጉም ጋር አሳተመ ቀልዱ ጥርስ አገኘ — መጽሐፉ ቀድሞ መጣ፤ የግሪኩ አዲስ ኪዳን አምስት ዓመታት ዘግይቶ መጣ — ስንፍና ስትሳለቅ ደራሲው ገና አላረጋገጠውም ነበር ማርቲን ሉተር ተቀመጠ — ስለ ጳውሎስ ወደ ሮማ ሰዎች መልዕክት ማስተማር ተሰጥቶት የኤራስመስን የግሪክ ጽሑፍ ይዞ ተቀመጠ፤ ሰው በምን ይጸድቃል — በጸጋ ወይስ በሥራ? ዘጠና አምስት ነጥቦች — ከዓመት በኋላ ጻፋቸው፤ በዊተንበርግ ከተማ ውስጥ ባለ የቤተ ክህነት በር ላይ እንደለጠፋቸው ይነገራል፤ የፕሮቴስታንት ተሃድሶ ከዚያ ጀመረ ግዕዙ ከግሪክ ነው — የግዕዙ መጽሐፍ ቅዱስ ከላቲን አልተተረጎመም፤ ከአውሮፓ ጠብ አንድ ሺህ ዓመታት ገደማ ቀደም ብሎ ከግሪክ ተተርጉሟል — መደራረብ ስላልነበረ ጥያቄው አልተነሳም አባ ጎርጎርዮስና ሂዮብ ሉዶልፍ — ከመቶ አርባ ዓመታት ገደማ በኋላ ሁለቱ ወጎች ተገናኙ፤ የመጀመሪያው የግዕዝ ሰዋስውና መዝገበ ቃላት በአውሮፓ ወጣ የሆልባይን ኅዳግ — በባዝል በፍሮበን ማተሚያ ቤት የወጣ አንድ ቅጂ ላይ ሃንስ ሆልባይን የሚባል ወጣት ሠዓሊና ወንድሙ በገጹ ጠርዝ ላይ ሳሉ፤ በዚያው ኅዳግ ውስጥ የኤራስመስ ራሱ ትንሽ ምስል አለ — ደራሲው ከሳቁት ሰዎች መካከል ተቀመጠ ክፍል 3 — ጆሮ ያለው ቆብ በመድረኩ ላይ (አበባ) ይህ መጽሐፍ ታሪክ አይደለም፤ ጀግና የለውም፣ ሴራ የለውም፣ መጨረሻ ላይ ማንም አይሞትም። አንዲት ተናጋሪ ትነሳለች፣ ትናገራለች፣ ትጨር...