2 Mroczne oblicza archetypu matki w baśniach

Ten wykład powstał z inspiracji książką The Mother: Archetypal Image in Fairy Tales (Matka. Archetypowy obraz w baśniach) autorstwa Sibylle Birkhäuser-Oeri, pod redakcją Marie-Louise von Franz, w przekładzie Michaela Mitchella. To książka poświęcona jednej z najbardziej pierwotnych, a zarazem najbardziej ambiwalentnych figur ludzkiej psychiki — archetypowi Matki. W psychologii analitycznej Carla Gustava Junga matka nie jest wyłącznie osobą, która nas urodziła i wychowała. Jest również obrazem psychicznym, poprzez który człowiek doświadcza bezpieczeństwa, opieki, zależności, bliskości, ale także lęku, pochłonięcia i utraty własnej odrębności. Sibylle Birkhäuser-Oeri, szwajcarska analityczka jungowska, przygląda się temu archetypowi poprzez baśnie. Nie traktuje ich jednak wyłącznie jako opowieści przeznaczonych dla dzieci. Baśnie są tutaj symbolicznym zapisem doświadczeń psychicznych, które powracają w różnych kulturach, epokach i ludzkich biografiach. Dlaczego matka w baśniach bywa jednocześnie dobra i okrutna? Dlaczego potrafi chronić dziecko, a zarazem uniemożliwiać mu dorastanie? W baśniowym świecie spotykamy kochające matki, macochy, czarownice, królowe, stare kobiety, opiekunki i postacie obdarzone nadprzyrodzoną mocą. Nie są one po prostu portretami rzeczywistych kobiet. Reprezentują różne aspekty archetypowego doświadczenia macierzyńskości. Matka może być źródłem życia, ale również siłą, która zatrzymuje rozwój. Może karmić, chronić i wspierać, lecz także kontrolować, więzić i pochłaniać. Właśnie ta dwoistość stanowi jeden z najważniejszych problemów książki. W języku psychologii jungowskiej mówi się o pozytywnych i negatywnych aspektach archetypu Matki. Nie chodzi jednak o prosty podział na dobre i złe matki. Chodzi o rozpoznanie dwóch możliwości wpisanych w tę samą symboliczną figurę: tego, co pozwala człowiekowi wzrastać, i tego, co nie pozwala mu się oddzielić. Baśnie opowiadają więc nie tylko o dzieciństwie. Opowiadają również o psychologicznym dojrzewaniu. Bohater musi niekiedy opuścić dom, przeciwstawić się macosze, uciec przed czarownicą albo odnaleźć własną drogę poza światem, który dotychczas zapewniał mu bezpieczeństwo. Z perspektywy psychologii analitycznej takie wydarzenia można odczytywać jako symboliczne obrazy wyłaniania się autonomicznego ego i stopniowego uniezależniania od nieświadomych więzi. Szczególnie interesująca jest tutaj różnica między rzeczywistą matką a kompleksem matki. Człowiek może być już dorosły, mieszkać daleko od rodzinnego domu, posiadać własną rodzinę i zawodową niezależność, a mimo to pozostawać psychicznie związany z wewnętrznym obrazem matki. Może nieustannie poszukiwać jej aprobaty, obawiać się odrzucenia albo oczekiwać od innych ludzi bezwarunkowej opieki. W takim przypadku problemem nie musi być już realna relacja z matką, lecz sposób, w jaki jej obraz funkcjonuje w psychice. Książka Birkhäuser-Oeri pozwala również inaczej spojrzeć na samą ideę opieki. To, co z zewnątrz wygląda jak troska, może czasami stać się przeszkodą w rozwoju. Bezpieczeństwo może zamienić się w zależność, a bliskość — w niemożność wyznaczenia granic. Z drugiej strony odrzucenie, samotność czy konieczność opuszczenia bezpiecznego świata mogą w baśniach rozpoczynać proces psychicznego dojrzewania. To jeden z paradoksów indywiduacji: aby odnaleźć własną tożsamość, człowiek musi niekiedy oddzielić się od tego, co wcześniej stanowiło centrum jego świata. The Mother jest więc książką nie tylko o matkach, lecz także o dzieciach, które próbują dorosnąć, o dorosłych, którzy pozostają dziećmi, oraz o wewnętrznych obrazach, które mogą kierować naszym życiem, nawet kiedy nie jesteśmy ich świadomi. Dlatego ten wykład nie jest streszczeniem książki, lecz autorską refleksją inspirowaną jej najważniejszymi ideami. A jeśli najtrudniejszym zadaniem dorosłego człowieka nie jest uwolnienie się od własnej matki, lecz od nieświadomego obrazu Matki, który nadal organizuje jego życie? Uwaga: Ten materiał stanowi autorską interpretację inspirowaną wybranymi ideami książki Sibylle Birkhäuser-Oeri The Mother: Archetypal Image in Fairy Tales. Nie zastępuje lektury oryginalnej publikacji ani nie stanowi diagnozy psychologicznej. #SibylleBirkhauserOeri #MarieLouiseVonFranz #Jung #archetypMatki #kompleksMatki #WielkaMatka #psychologiaanalityczna #baśnie #nieświadomość #indywiduacja #FacetMyśli