भाग ३ - पार्सेकर पारंपारीक दशावतार नाट्य मंडळ वेंगुर्ला प्रस्तुत "युगे युगे कली युगे" डिकवल रंगमंच

कोकणातील दशावतार परंपरा ही प्राचीन व सांस्कृतिकदृष्ट्या महत्त्वपूर्ण कलापरंपरा आहे. ही परंपरा प्रामुख्याने महाराष्ट्राच्या कोकणपट्टीत, म्हणजे रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग व रायगड या जिल्ह्यांमध्ये विशेषत्वाने प्रचलित आहे. दशावतार नाटक म्हणजे भगवान विष्णूच्या दहा अवतारांवर आधारित लोकनाट्य प्रकार. दशावतार हे मुख्यतः धार्मिक आणि आध्यात्मिक आधारावर साकारले जाते. यामध्ये भगवान विष्णूच्या मत्स्य, कूर्म, वराह, नृसिंह, वामन, परशुराम, राम, कृष्ण, बुद्ध आणि कल्कि या दहा अवतारांची कहाणी नाट्यरूपाने सादर केली जाते. दशावतार हे लोककलेच्या माध्यमातून सादर होते. यात भजने, कीर्तन, संवाद, अभिनय, नृत्य आणि गाणी यांचा सुरेख संगम असतो. दशावतार हे सायंकाळी उशिरा सुरू होऊन रात्रीभर चालते. नाटकात पारंपरिक पोशाख, रंगीत मुखवटे, संगीत आणि प्रकाशयोजना वापरली जाते. सर्व भूमिका पुरुष कलाकारच साकारतात, अगदी स्त्रियांच्या भूमिकाही. या परंपरेतले कलाकार "केशव" किंवा "सुतार" समाजातील असण्याची प्रथा पूर्वी होती, पण आता विविध समाजातील लोक त्यात भाग घेतात. दशावतारात "मृदुंग", "पखवाज", "तबला", "झांज" यांसारखी वाद्ये महत्त्वाची भूमिका बजावतात. याशिवाय अभंग, कीर्तन आणि भावगीतांमधून रसिकांना मंत्रमुग्ध केले जाते. दशावतार हे शैव-वैष्णव परंपरेतील धार्मिक आख्यायिकांचे दर्शन घडवते. लोकांना शिक्षण व मनोरंजनाचे माध्यम म्हणून दशावतार प्रभावी ठरते. यामध्ये नैतिकता, धर्म आणि चांगल्या जीवनमूल्यांचे शिक्षण दिले जाते. दशावतार ही कोकणातील ग्रामीण संस्कृतीची ओळख असून, तिला भावनिक व सांस्कृतिक महत्त्व आहे. आजच्या काळात दशावताराच्या सादरीकरणात काही बदल झाले आहेत. आधुनिक रंगभूमी, प्रकाशयोजना, ध्वनीतंत्रज्ञान यामुळे याची लोकप्रियता वाढली आहे. तथापि, पारंपरिक दशावतारातील साधेपणा आणि निष्ठाही अजून जपली जात आहे. दशावतार ही परंपरा जिवंत ठेवण्यासाठी ती नव्या पिढीत रुजवणे आवश्यक आहे. यासाठी शाळा, महाविद्यालये आणि सांस्कृतिक संघटनांनी प्रयत्न करणे महत्त्वाचे आहे. सरकारी स्तरावरही या परंपरेला प्रोत्साहन देणे गरजेचे आहे. दशावतार हे कोकणातील सांस्कृतिक वैभव असून, त्यातल्या अध्यात्मिक आणि कलात्मकतेमुळे ती एक अभिमानाची परंपरा आहे.