JWÈT LA GATE! APRE AKSYON SA..MARTELLY KA PÈDI CHANS LI KOM KANDIDA/Esdras

MICHEL MARTELLY DEBAKE AK YON FÒL MOUN POU ENSKRI KÒM KANDIDA PREZIDAN: YON DESIZYON KI RELANSE GWO DEBA NAN SOSYETE AYISYÈN NAN Retou ansyen prezidan Michel Martelly nan kous pou pi gwo pòs nan Leta a soulve anpil kesyon, sitou akoz sanksyon Etazini ak Kanada te pran kont li. Pou kèk moun, demach sa a reprezante yon defi devan egzijans responsabilite politik; pou lòt moun, se dwa yon sitwayen pou l chèche patisipe nan konpetisyon elektoral la. Michel Joseph Martelly, ansyen prezidan Ayiti, fè pale anpil de li apre li te parèt ak yon foul moun pou antre nan pwosesis enskripsyon kòm kandida pou pòs prezidan an. Desizyon sa a relanse deba sou avni politik peyi a, sou kritè ki dwe gide chwa kandida yo, epi sou kesyon responsabilite moun ki te deja okipe pi gwo fonksyon nan Leta. Sanksyon entènasyonal yo: yon gwo pwen nan deba a Youn nan eleman ki bay dosye sa a plis pwa se sanksyon Etazini ak Kanada te pran kont Michel Martelly. Nan dat 20 out 2024, Depatman Trezò Etazini te anonse sanksyon kont ansyen prezidan an, li te akize li dèske li te sèvi ak enfliyans li pou fasilite trafik dwòg, blanchi lajan epi soutni plizyè gang ann Ayiti. Sa yo se akizasyon otorite ameriken yo te bay kòm rezon pou sanksyon yo; yo dwe prezante kòm pozisyon ofisyèl gouvènman ameriken an. Kanada te mete Martelly sou lis sanksyon li yo depi novanm 2022, nan kad mezi li te pran kont plizyè pèsonalite ayisyèn. Se nan kontèks sa a prezans li nan pwosesis enskripsyon elektoral la ap pwovoke anpil refleksyon. Gen sitwayen ki ka mande ki mesaj yon kandidati konsa voye bay viktim ensekirite yo, fanmi moun ki pèdi lavi yo ak yon popilasyon k ap tann plis transparans nan lavi politik la. Pou moun ki kritike Martelly, kestyon an pa sèlman konsène kapasite li pou antre nan yon kous elektoral, men tou konfyans piblik la, etik politik ak nesesite pou tout moun ki chèche dirije peyi a bay eksplikasyon sou akizasyon grav ki te fèt kont yo. Èske sanksyon yo ta dwe anpeche l kandida? Kesyon sa a vin pi konplike akoz chanjman nan règ elektoral yo. Dapre Associated Press, Konsèy Elektoral Pwovizwa a te retire yon kondisyon ki te mande kandida yo bay yon sètifika Bank Repiblik Ayiti ki konfime yo pa anba sanksyon etranje ki bloke byen yo. Chanjman sa a kapab louvri chemen pou kèk pèsonalite ki anba sanksyon Etazini, Kanada oswa Inyon Ewopeyen an antre nan pwosesis la. Sepandan, moun ki anba sanksyon Konsèy Sekirite Nasyonzini rete entèdi pou kandida dapre dispozisyon ki rapòte yo. Sa vle di li enpòtan pou pa konfonn sanksyon yon peyi etranje ak yon desizyon jidisyè ann Ayiti ki ta retire dwa politik yon moun. Se règ elektoral ki an vigè yo, kondisyon Konstitisyon an ak verifikasyon dosye kandida a ki dwe detèmine si kandidati a kapab valide. Nan ka Martelly a, kesyon an se konnen si dosye li satisfè tout kondisyon legal yo, epi ki desizyon final otorite elektoral yo pral pran sou enskripsyon li. Yon kandidati ki divize opinyon piblik la Pou yon pati nan popilasyon an, wè yon ansyen prezidan ki anba sanksyon entènasyonal ap chèche retounen nan tèt Leta a kapab parèt kòm yon ensilt devan moun ki mande jistis, sekirite ak rann kont. Yo kapab mande si peyi a ap voye yon siyal ki montre gravite akizasyon entènasyonal yo pa gen ase pwa nan lavi politik la. Pou lòt moun, prensip dwa politik yo mande pou yo pa elimine yon kandida otomatikman sèlman paske yon peyi etranje pran sanksyon kont li, sitou si li pa anba yon entèdiksyon legal ki aplikab nan pwosesis elektoral ayisyen an. Men, dwa pou antre nan kous la pa vle di kandida a otomatikman kalifye, ni li pa retire nesesite pou reponn kesyon piblik la. Se la gwo deba a chita: ki jan Ayiti kapab respekte dwa politik sitwayen yo pandan l ap egzije transparans, entegrite ak responsabilite nan men moun ki vle dirije peyi a? Ki mesaj sa voye pou lavni Ayiti? Nan yon peyi k ap fè fas ak ensekirite, kriz enstitisyonèl ak gwo pwoblèm konfyans ant sitwayen yo ak lidè politik yo, chak kandidati enpòtan kapab tounen yon tès pou sistèm elektoral la. Otorite yo gen responsablite pou aplike menm règ yo pou tout kandida, bay enfòmasyon klè sou kondisyon kalifikasyon yo epi eksplike desizyon yo pran. Pou Martelly, enskripsyon an relanse kestyon sou eritaj politik administrasyon li an, sou akizasyon otorite etranje yo te fè kont li, epi sou fason li pral reponn enkyetid moun ki kont kandidati li a. Pou popilasyon an, kestyon fondamantal la rete: èske yon moun ki vle retounen nan tèt Leta a dwe sèlman satisfè kondisyon legal yo, oswa èske li dwe bay piblik la eksplikasyon ki konvenkan sou tout gwo akizasyon ki te fèt kont li? Se yon deba ki depase non yon sèl kandida. Li konsène kalite demokrasi Ayiti vle bati, nivo responsabilite li egzije nan men dirijan li yo, ansanm ak kapasite enstitisyon elektoral yo pou fè respekte lalwa san patipri.