توافقی در راه است؟

دیاکو حسینی، کارشناس مسائل بین‌الملل و معاون مطالعات اقتصادی و آینده‌پژوهی اتاق تهران، در گفت‌وگو با برنامه «گفت‌وگوی استراتژیک» باشگاه سیاستمداران، با تشریح پیامدهای اقتصادی محاصره و اختلال در تجارت خارجی ایران، تأکید کرد که اگرچه جغرافیای ایران و تعدد مرزهای زمینی و دریایی مانع از محاصره کامل کشور می‌شود، اما ادامه این وضعیت هزینه تأمین کالا را افزایش می‌دهد و فشار آن در نهایت به مصرف‌کنندگان منتقل خواهد شد. او با اشاره به وابستگی تاریخی تجارت خارجی ایران به بنادر جنوبی، گفت: بخش بزرگی از تجارت خارجی کشور طی سال‌ها و دهه‌های گذشته از طریق خلیج فارس و بنادر جنوبی انجام شده است. این موضوع همواره به‌عنوان یک نقطه‌ضعف و ریسک جدی مطرح بوده، زیرا منطقه خلیج فارس حتی پیش از آغاز جنگ نیز با تنش‌های بین‌المللی متعددی روبه‌رو بود. اکنون با آغاز جنگ و بی‌ثباتی در خلیج فارس، بخش قابل‌توجهی از تجارت خارجی ایران با اختلال مواجه شده است. حسینی با بیان اینکه مسیرهای تجاری ایران به‌طور کامل بسته نشده، اما فعالیت آنها به‌شدت مختل شده است، افزود: بخش مهمی از واردات کالاهای اساسی کشور از مسیر خلیج فارس انجام می‌شد و امروز این مسیرها دیگر مانند گذشته فعالیت نمی‌کنند. بخشی از تورمی که در بازار کالاها مشاهده می‌شود، ناشی از همین اختلال در تجارت خارجی است. او ادامه داد: با وجود این شرایط، دو اتفاق باعث شده است بحرانی که در نگاه نخست انتظار می‌رفت، به‌طور کامل محقق نشود. نخست اینکه کالاهای مرتبط با مواد غذایی همچنان از مسیرهای مختلف وارد کشور می‌شوند. البته نمی‌توان درباره میزان دقیق این واردات اظهارنظر کرد، زیرا آمار روشنی در این زمینه منتشر نمی‌شود و حتی ممکن است چنین آماری با دقت کافی در دسترس نباشد. با این حال، تردیدی وجود ندارد که میزان واردات کاهش یافته و کالاهایی که وارد می‌شوند نیز با قیمت بسیار بالاتری به دست کشور می‌رسند. به گفته معاون مطالعات اقتصادی و آینده‌پژوهی اتاق تهران، مسیرهای معمول واردات، از جمله انتقال کالا از دبی به بنادر ایران، دیگر با سهولت گذشته فعالیت نمی‌کنند و بخشی از کالاها ناچارند از مسیرهای جایگزین، از جمله پاکستان و ترکیه، وارد کشور شوند. این تغییر مسیر، هزینه‌های لجستیکی را به میزان قابل‌توجهی افزایش داده است. علاوه بر این، زیرساخت‌های کافی برای انتقال حجم بالای کالا از این مسیرها وجود ندارد و همین مسئله نیز بر هزینه تمام‌شده واردات اثر می‌گذارد. حسینی با اشاره به موقعیت جغرافیایی ایران تصریح کرد: تنوع مسیرهای ارتباطی، همسایگان متعدد، گستردگی سرزمینی و دسترسی به سواحل طولانی باعث شده است که محاصره اقتصادی به معنای مرگ اقتصادی ایران نباشد. برای آمریکا آسان نیست کشوری با جمعیت حدود ۹۰ میلیون نفر، وسعت جغرافیایی گسترده و این تعداد همسایه را در قلب اوراسیا به‌طور کامل محاصره کند. از منظر نظارت و کنترل نیز چنین کاری برای آمریکا بسیار دشوار است. او تأکید کرد: کالاها همچنان می‌توانند وارد و صادر شوند، اما مسئله این است که تجارت با دشواری و هزینه بسیار بیشتری انجام می‌شود. این وضعیت به تجارت خارجی آسیب می‌زند و در نهایت می‌تواند به افزایش قیمت کالاهای نهایی و مصرفی منجر شود. این کارشناس مسائل بین‌الملل با تفکیک میان کمیابی و نایابی کالاها گفت: نباید تصور کرد که در صورت تداوم شرایط فعلی، دارو یا مواد غذایی به‌طور کامل در کشور نایاب می‌شوند. ممکن است حجم عرضه برخی کالاها در بازار کاهش پیدا کند، اما کاهش عرضه لزوماً به معنای نایابی کامل نیست. البته برخی کالاها، به‌ویژه در حوزه دارو، همین حالا نیز با نایابی مواجه شده‌اند، اما درباره بخشی از کالاهای اساسی می‌توان انتظار داشت که با وجود کاهش حجم عرضه، امکان تأمین آنها همچنان وجود داشته باشد. حسینی درباره میزان افزایش قیمت کالاها نیز گفت: ارائه یک عدد مشخص درباره میزان گرانی کالاهای اساسی دشوار است، زیرا هزینه لجستیک ثابت نیست و تأمین کالا در شرایط تحریم تضمین‌شده نیست. حتی کشورهایی که روابط دوستانه‌ای با ایران دارند، ممکن است از انجام مبادلات آشکار با ایران خودداری کنند. در چنین شرایطی، قیمت‌ها افزایش پیدا می‌کنند و کاهش توان مصرف‌کننده نیز می‌تواند بر کل زنجیره تأمین اثر بگذارد. او افزود: آنچه تاکنون می‌توان گفت این است که آمریکا تمام توان خود را به کار گرفته تا محاصره به‌طور کامل اجرا شود، اما نتیجه هنوز آن چیزی نیست که واشنگتن انتظار داشته است. اقتصاد ایران با وجود تحمل فشارهای سنگین و حرکت در شرایطی بسیار دشوار، همچنان زنده است و راه‌هایی برای ادامه فعالیت پیدا می‌کند؛ مسیرهایی که مسدود کردن کامل آنها برای آمریکا بسیار دشوار و حتی نزدیک به غیرممکن است. اختلال در فروش نفت و فشار بر اقتصاد ایران حسینی در ادامه با اشاره به وابستگی تاریخی درآمدهای کشور به فروش نفت، اظهار کرد: ایران در سال‌های گذشته به دلیل تحریم‌ها، نفت خود را به تعداد محدودی از کشورها می‌فروخت. در دوره‌ای که تنگه هرمز و مسیرهای آبی باز بودند، حجم قابل‌توجهی از نفت از منطقه عبور می‌کرد، اما با آغاز جنگ، این میزان به‌شدت کاهش یافت. او با اشاره به وضعیت عبور نفت از تنگه هرمز گفت: در شرایط عادی حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت در روز از این مسیر عبور می‌کرد. این رقم در اوج جنگ ۳۹ یا ۴۰ روزه به‌شدت کاهش یافت و بعداً، بنا بر اظهارات مقامات آمریکایی، تا حدودی افزایش پیدا کرد. با این حال، رقم دقیق آن را نمی‌توان با اطمینان اعلام کرد و در بهترین و خوش‌بینانه‌ترین حالت، میزان عبور نفت حدود چهار تا پنج میلیون بشکه در روز برآورد می‌شود؛ رقمی که همچنان بسیار کمتر از میزان پیشین است.