ئەبوو عەلی سینا و ئەدیبانی کورد... !؟

ئەبو عەلی سینا، یەکێک لە گەورەترین بیرمەندان و پزیشک و فەیلەسوفانی جیهانی ئیسلام، لە ساڵی ٩٨٠ی زایینی لە نزیکی بوخارای ئەمڕۆ لەدایک بوو. ئەو لە منداڵییەوە نیشانەکانی زیرەکی و حەزی زانستی لەخۆی نیشان دەدا. بوخارا لەو سەردەمەدا یەکێک بوو لە ناوەندە گرنگە زانستی و ڕۆشنبیرییەکانی جیهانی ئیسلام. سینا لە تەمەنێکی زۆر کەمدا زانستە جۆراوجۆرەکانی فێر بوو و بە تایبەتی لە پزیشکیدا ناوبانگێکی زۆری بەدەستهێنا. کاتێک نەخۆشییەکی قورس تووشی نوحی دووەمی سامانی بوو و پزیشکان نەیانتوانی چارەسەری بکەن. ئەبو عەلی سینا بانگهێشت کرا و بە پشتبەستن بە زانیارییە پزیشکییەکانی توانی نەخۆشییەکە چارەسەر بکات. ئەم ڕووداوە بوو بە هۆی ئەوەی پەیوەندییەکی نزیکتر لەگەڵ دەرباری سامانییەکان دروست بکات و دەرفەتی گەیشتن بە کتێبخانەی لە کۆتایی دەسەڵاتی سامانییەکاندا، گۆڕانکارییە سیاسییەکان دژ به ئیبنی سینا سووڕایەوە. دەسەڵاتی سامانییەکان شکستی هێنا، و سینا ناچار بوو شار بە شار بگەڕێت و بۆ ماوەیەکی زۆر ژیانی ئاوارەیی بژیت؛ لە گورگانەوە بۆ ڕەی، قەزوین، هەمەدان و ئیسفەهان. لە هەمەدان، چارەنووسی سینا جارێکی تر بە سیاستەوە گرێ درا. لە سەردەمی شەمسودەولەی دیلەمی شمس الدولە، سینا توانی نەخۆشیی ئەو حاکمە چارەسەر بکات. بەهۆی توانایی و شارەزاییەکەی، لە دەرباردا بەرز بووەوە و تەنانەت پۆستی وەزیریی پێ سپێردرا. بەڵام ئەو پۆستە بۆی ئاسان نەبوو. کێشە سیاسییەکان و ناکۆکییەکانی دەربار وایان کرد سینا هەستی بە مەترسی بکات. لە کۆتاییدا لە هەمەدان زیندانیکرا و ماوەیەک لە زیندان بەسەر برد. ئێرەیە کە ژیانی فەلسەفی و ئەدەبیی ئەبو عەلی سینا ڕەنگێکی تایبەتی وەردەگرێت. سینا تەنانەت لە زیندانیش نەستی لە زانست و بیرکردنەوە نەدا. ئەو لەسەر پرسیارە گەورەکانی بوون، مرۆڤ، ڕۆح و پەیوەندیی نێوان جەستە و گیان بیر دەکردەوە. یەکێک لە بەرهەمە ئەدەبییە ناسراوەکانی کە بە ناوی ئەوەوە پەیوەست کراوە، «قەسیدەی عەینییە»یە؛ قەسیدەیەک کە بە زمانی هۆنراوە، گەشت و دابەزینی ڕۆح لە جەستەی مرۆڤ و دۆخی ڕۆح باس دەکات. لەوێدا سینا هەوڵ دەدات پرسیارێکی کۆن و قووڵی مرۆڤایەتی بخاتە بەردەم خوێنەر: ڕۆح چییە؟ لە کوێوە دێت؟ چۆن بە جەستەی مرۆڤەوە پەیوەندیدار دەبێت؟ و کاتێک جەستە جێدەهێڵێت، چارەنووسی چییە؟ ئەم پرسیارانە تەنها پرسیاری پزیشکێک یان فەیلەسوفێک نین؛ پرسیاری هەموو مرۆڤێکن. لە لایەکی دیکەشەوە، لە سەردەمی ژیانی ئەبو عەلی سینادا دەسەڵاتدارانی کورد لە ناوچەکانی دەوروبەری هەمەدان و ناوچە کوردنشینەکاندا ڕۆڵێکی سیاسیی گرنگیان هەبوو. بە تایبەتی دەبێت ناوی دەسەڵاتی حەسەنەوییەکان و عەنازیە کوردەکان لەم سەردەمەدا لەبەرچاو بگیرێت. بەڵام پرسیارێکی گرنگ لێرە دروست دەبێت: ئایا ئەبو عەلی سینا پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی لەگەڵ حاکم یان زانایەکی کورد هەبوو؟ ئەمە بابەتێکی گرنگە کە پێویستی بە بەڵگە و سەرچاوەی مێژوویی هەیە و نابێت تەنها بە گومان یان گێڕانەوەی دواتر وەڵامی بدرێتەوە. ئەوەی بە دڵنیایی دەیزانین ئەوەیە کە ژیانی ئەبو عەلی سینا لە ناو جیهانێکی فرەڕەنگی سیاسی و زانستی بەڕێوە چوو؛ جیهانێک کە تێیدا سامانییەکان، دیلەمییەکان، حەسەنەوییەکان و دەسەڵاتە ناوچەییە جۆراوجۆرەکان بە یەکەوە پەیوەندییان هەبوو. ئەبو عەلی سینا تەنها پزیشکی نەخۆشییەکانی جەستە نەبوو؛ بەڵکو لە ژیانی خۆیدا بەدوای چارەسەری پرسیارە قووڵەکانی فەلسەفە بوو. ئەبو عەلی سینا؛ پزیشک، فەیلەسوف و زانایەکی ناوازە کە لە سەردەمێکی پڕ لە ئاڵۆزیی سیاسی و زانستی ژیا. لەم ڤیدیۆیەدا بەدوای ڕێگای ژیانی سینا دەڕۆین؛ لە لەدایکبوونی لە بوخارا، گەشەکردنی لە بواری پزیشکی، پەیوەندییەکانی لەگەڵ دەرباری سامانییەکان، ژیانی ئاوارەیی، هەتا گەیشتن بە هەمەدان و زیندانیکرانی. هەروەها دەچینە ناو جیهانی فەلسەفی و ئەدەبیی ئەبو عەلی سینا و بە تایبەتی قسە لە «قەسیدەی عەینییە» دەکەین؛ ئەو هۆنراوەیەی کە پرسیاری ڕۆح، جەستە و گەشتی ڕۆحی مرۆڤ دەخاتە بەردەممان. لە کۆتاییدا پرسیارێکی گرنگیش دەخەینەڕوو: ئەبو عەلی سینا لەگەڵ زانایان و دەسەڵاتدارانی کورد چ پەیوەندیەکی هەبوو. «قانون»ی ئەبو عەلی سینا، یەکێکە لە گەورەترین بەرهەمە پزیشکییەکانی مێژووی مرۆڤایەتی؛ کتێبێک کە بۆ سەدەکان کاریگەرییەکی زۆری لە پزیشکی جیهاندا هەبوو. لە سەردەمی نوێدا، زانای کورد، عەبدولڕەحمان شەرەفکەندی ــ هەژار ــ بە توانا و شارەزایییە ئەدەبی و زمانەوانییەکانی، وەرگێڕانی «قانون»ی ئەبو عەلی سینای لە عەرەبییەوە بۆ فارسی ئەنجام دا؛ کارێکی گەورە کە بە نزیکەی ٣٨٠٠ لاپەڕە گەیشت. هەژار تەنها وەرگێڕێک نەبوو؛ شاعیر، ئەدیب و شارەزای زمان و ئەدەبی کوردی و عەرەبی بوو. زۆرێک لە ناو و زاراوە پزیشکی و سروشتییە کۆنەکان، بە تایبەتی ناوی گیا و دەرمان و ئاژەڵ و دیاردە سروشتییەکان، بۆ وەرگێڕ هەموو جارێک ئاسان نەبوون. شارەزاییی هەژار لە زمان و کەلتوورە ناوچەکە بووە یارمەتیدەرێکی گرنگ بۆ تێگەیشتن و وەرگێڕانی ئەو دەقانە. ئەم ڤیدیۆیە هەوڵێکە بۆ نیشاندانی پەیوەندییەکی سەرنجڕاکێش لەنێوان ئەبو عەلی سینا، زانست، ئەدەبیات و خزمەتی زانایانی کورد؛ لە ژیانی سینا و پەیوەندییەکانی لەگەڵ ژینگەی زانستی و سیاسیی سەردەمەکەیەوە، هەتا خزمەتی هەژار بە میراتی پزیشکیی ئەو زانا گەورەیە. لەگەڵمان بن بۆ ئەوەی بزانین چۆن دەقێکی زانستیی نزیکەی هەزار ساڵ تەمەن، لە ڕێگەی زانایەکی کوردەوە جارێکی تر بە زمانی نوێ زیندوو کرایەوە. هەشتەگەکان کوردی: #ئەبو_عەلی_سینا #هەژار #عەبدولڕەحمان_شەرەفکەندی #قانون #پزیشکی #زانستی_کورد #مێژووی_زانست #ئەدەبی_کوردی #زانایانی_کورد #سینا فارسی: #ابوعلی_سینا #قانون_ابن_سینا #هژار #عبدالرحمن_شرفکندی #پزشکی #تاریخ_علم #دانشمندان_کرد #ادبیات_کردی #ترجمه #ابن_سینا English: #Avicenna #IbnSina #CanonOfMedicine #Hajar #AbdurrahmanSharafkandi #KurdishScholars #HistoryOfScience #KurdishLiterature #Medicine #PersianTranslation