TO ANH NGUYET PHAN KET

Trần Hữu Trang sinh ra trong một gia đình nông dân nghèo ở Mỹ Tho (nay thuộc Tiền Giang). Thuở trẻ, ông từng làm đủ nghề để mưu sinh: vác lúa, chèo ghe, hớt tóc... Điều thú vị là tiệm hớt tóc của ông lại trở thành nơi tụ họp của những người mê đờn ca tài tử. Mỗi khi khách vắng, tiếng đờn kìm, tiếng ca vọng cổ lại vang lên. Chính môi trường ấy đã nuôi dưỡng tâm hồn nghệ sĩ trong ông. Từ một người chuyên chép tuồng cho các gánh hát, ông dần trở thành soạn giả nổi tiếng. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng Tô Ánh Nguyệt không được xây dựng từ một người phụ nữ cụ thể, mà là hình tượng kết tinh từ rất nhiều người phụ nữ Nam Bộ đầu thế kỷ XX. Thời ấy, không hiếm những cô gái: • được học chữ, • biết yêu bằng trái tim, • nhưng lại bị lễ giáo phong kiến trói buộc, • phải hy sinh hạnh phúc riêng để giữ chữ hiếu, chữ nghĩa và danh dự gia đình. Trần Hữu Trang đã gom những mảnh đời ấy để tạo nên một nhân vật vừa rất đời, vừa rất đẹp. Có lẽ vì vậy mà sau gần một thế kỷ, khán giả vẫn thấy Tô Ánh Nguyệt như một người thật chứ không chỉ là nhân vật sân khấu. Khi Tô Ánh Nguyệt ra đời vào khoảng năm 1934–1936, sân khấu cải lương còn chuộng những tích xưa, chuyện vua quan, kiếm hiệp hoặc truyền thuyết. Trần Hữu Trang lại chọn kể một câu chuyện rất đời: • cô gái yêu người mình thương; • mang thai trước hôn nhân; • chịu nhiều điều tiếng; • một mình nuôi con; • hy sinh cả tuổi xuân vì con và vì chữ hiếu. Đó là đề tài táo bạo vào thời bấy giờ, khiến khán giả vừa xúc động vừa suy ngẫm. Có một giai thoại được nhiều nghệ sĩ kể lại rằng: "Tô" gợi nét đẹp dịu dàng, thanh khiết. "Ánh" là ánh sáng. "Nguyệt" là vầng trăng. Ghép lại thành hình ảnh một vầng trăng sáng nhưng cô đơn, soi rọi cuộc đời bằng đức hy sinh. Đây là một cách lý giải mang tính biểu tượng nhiều hơn là lời xác nhận của chính tác giả, nhưng rất phù hợp với số phận của nhân vật nên được nhiều người yêu cải lương nhắc đến. Giới nghệ sĩ thường nói: "Đóng được Tô Ánh Nguyệt mới biết mình ca cải lương tới đâu." Bởi vai diễn đòi hỏi người nghệ sĩ phải thể hiện đủ mọi cung bậc: • tình yêu đầu đời, • nỗi đau bị phụ bạc, • tình mẫu tử, • sự nhẫn nhịn, • lòng vị tha, • và nét đằm thắm của người phụ nữ Nam Bộ. Chỉ cần thiếu một trong những sắc thái ấy, nhân vật sẽ mất đi chiều sâu.