Hoe de enige Romeinse stad van België haar bisschop verloor: Tongeren, Belgisch Limburg

Aan het begin van de tweede eeuw kreeg Atuatuca Tungrorum een stadsmuur van 4544 meter lang en 2,10 meter dik. Twee eeuwen later, onder Constantijn, bouwde diezelfde stad een tweede muur van 2680 meter — ruim veertig procent korter, en een volle meter dikker. Die twee omwallingen naast elkaar vertellen het hele verhaal van deze plek. Dit is Tongeren, in Belgisch Limburg. Eén ding meteen: deze stad is niet verdwenen. Er wonen ruim 32.000 mensen en elke zondagochtend staat er de grootste antiekmarkt van de Benelux, met ruim 225 kramers over 1226 meter marktparcours. Wat Tongeren verloor was geen bevolking. Het verloor een rang. Tongeren noemt zichzelf de oudste stad van België. Die titel is een claim, geen uitslag: ook Doornik en Aarlen zijn Romeinse stichtingen en worden zo genoemd. Wat wél hard is: Tongeren is de enige stad op Belgisch grondgebied die Romeinse stadsrechten kreeg, het statuut van municipium. En dat weten wij dankzij één votiefaltaar, in 1990 gevonden bij het omploegen van een tuin aan de Rodekruislaan, gezet door Catius Drousus, een zouthandelaar van de Menapiërs. Ook Ambiorix krijgt hier een eerlijke behandeling. Zijn standbeeld staat sinds 1866 op de Grote Markt, maar de nederlaag die Caesar in 54 voor Christus leed bij een plaats die hij Atuatuca noemt, vond vrijwel zeker niet hier plaats: de oudste bewoningssporen onder Tongeren dateren van omstreeks 30 voor Christus, en Caesar situeert de Eburonen tussen Maas en Rijn. De koppeling berust op een naam, niet op een vindplaats. En de bisschopszetel? Er zijn drie antwoorden in omloop, twee eeuwen uit elkaar, en maar één ervan rust op een document: op 8 november 535 tekende Domitianus de akten van het concilie van Clermont als bisschop van de kerk van de Tungri, dat wil zeggen te Maastricht. Later verhuisde diezelfde zetel naar Luik, dat uitgroeide tot prinsbisdom. De titel bleef eeuwenlang die van Tongeren. De macht niet. En vandaag? Onder de Onze-Lieve-Vrouwebasiliek liggen zeven opeenvolgende cultusgebouwen, opgegraven tussen 1999 en 2008 en sinds 1 september 2018 te bezoeken in het Teseum. Het Gallo-Romeins Museum kreeg in 2011 als eerste Belgische museum de Europese museumprijs. En op 1 januari 2025 hield de gemeente Tongeren op te bestaan: ze fuseerde met Borgloon tot Tongeren-Borgloon. De stad heet nog altijd Tongeren. Wat je leert • Hoe Atuatuca Tungrorum ontstond en werkte: de aanleg rond 10 voor Christus aan de heirbaan van Boulogne via Bavay en Tongeren naar Keulen, het dambordplan, het aquaduct op de aarden wal van de Beukenberg, en het staatsmagazijn waarvan in 1967 één vleugel over 150 meter werd opgegraven • Wat de twee Romeinse omwallingen vertellen: 4544 meter en 2,10 meter dik onder Trajanus, tegenover 2680 meter en 3,10 meter dik onder Constantijn, met ronde torens om de 25 meter — en wat zo'n inkrimping wel en niet bewijst over de bevolking • Wie de Tungri waren en wat wij over hen niet weten: Tacitus noemt hen de stam die eerst Germanen heette, maar geen enkele Tungrische stem is overgeleverd; wat er wél is, zijn 85 houten schrijftabletten uit een stadsarchief, in 2025 gepubliceerd • Hoe de kerkelijke hoofdzetel wegtrok en wat Tongeren daarna werd: goede stad van het prinsbisdom Luik, de brand van 28 op 29 augustus 1677 waarna van 835 huizen er 611 verdwenen, en de opgravingen die vandaag onder de basiliek te bezoeken zijn Educatief en historisch materiaal. Belangrijkste bronnen — Agentschap Onroerend Erfgoed, Inventaris Onroerend Erfgoed: Tongeren, Romeinse omwalling, middeleeuwse omwalling en Onze-Lieve-Vrouwebasiliek — Gallo-Romeins Museum Tongeren: collectie en onderzoek naar de Romeinse houten schrijftabletten — Canon van Vlaanderen: Tongeren, een Romeinse stad — Robert Nouwen: onderzoek naar de civitas Tungrorum, het municipium Tungrorum en het altaar van Catius Drousus — Caesar, De Bello Gallico, boek V en VI, en Tacitus, Germania 2 (Perseus Digital Library) — en andere bronnen #geschiedenis #Vlaanderen #Tongeren #BelgischLimburg #Romeinen ℹ️ Over deze video Educatief en historisch materiaal. Het script, het onderzoek en de montage zijn eigen werk, gebaseerd op de bronnen in de beschrijving. De visuele reconstructies en de stem van de verteller — een fictief personage — zijn gemaakt met behulp van AI, ter illustratie: dit zijn geen echte opnames of authentiek archiefbeeld. Het verhaal is vereenvoudigd voor een breed publiek en kan kleine benaderingen bevatten. Doel: informeren en herinneren.