Vì sao tri thức không bao giờ hoàn toàn tự do? — Cuộc giằng co giữa Lý tính và Xã hội (Edgar Morin)

Vì sao ngay cả khoa học, thứ vốn được xem là con đường đến chân lý khách quan, vẫn có thể bị chi phối bởi những thành kiến mà chính người trong cuộc không hề hay biết? Và nếu tư duy con người luôn gắn chặt với hoàn cảnh xã hội – lịch sử nơi nó sinh ra, thì chân lý còn có chỗ đứng nào không? Video này là phần mình đọc ở 2 phần đầu tiên của chương Dẫn nhập (Các thần tượng của bộ lạc) của hành trình đi qua một trong những chương quan trọng nhất của bộ Phương Pháp (La Méthode) của triết gia – nhà xã hội học người Pháp Edgar Morin. Nội dung tập trung vào khái niệm "Các thần tượng, sự xuất hiện của xã hội học tri thức và sự giằng co giữa hai khuynh hướng trong Xã hội học tri thức. Mình sẽ bắt đầu từ Francis Bacon (thế kỷ 17) và bốn loại "thần tượng" nổi tiếng của ông, tức là những rào cản vô hình khiến nhận thức con người luôn có nguy cơ sai lệch. Từ phát hiện này, dẫn đến câu hỏi lớn hơn mà xã hội học tri thức đặt ra: liệu tri thức có thể đạt được sự tự trị trước những điều kiện xã hội đã sinh ra nó? Để trả lời, Morin đã dẫn qua cuộc giằng co giữa hai cực tư tưởng đối lập: Cực lạc quan (chủ nghĩa giải phóng) — với ba đại diện tiêu biểu: • Max Weber và hành trình từ đạo đức Tin Lành đến "sự giải trừ ma thuật" và hình ảnh ám ảnh về "lồng sắt" của lý tính hiện đại • Robert Merton và bốn chuẩn mực làm nên sự tự trị của cộng đồng khoa học (CUDOS) • Karl Mannheim và ý tưởng về tầng lớp trí thức "tương đối không gốc rễ" — nhóm người có thể vượt lên trên lợi ích giai cấp để đạt một góc nhìn phổ quát hơn Cực bi quan (quyết định luận) — với những cảnh báo sắc bén: • Horkheimer và Adorno chỉ ra nghịch lý: chính lý tính khai sáng, khi lớn lên theo logic tư bản, lại tự thoái hóa và bị công cụ hóa • Chủ nghĩa Marx giáo điều, khi quy mọi tri thức về vị thế giai cấp, đã tự biến mình thành một hệ thống khép kín, miễn nhiễm với mọi phản biện • Pierre Bourdieu và khái niệm habitus — khi "vị trí xã hội" và "trường" (champ) trở thành một dạng "bê tông cốt thép" giam hãm tư duy con người Cuối cùng, mình sẽ thấy được vì sao Morin từ chối cả hai cực này, và đề xuất một hướng đi thứ ba: xem tự trị của tri thức không phải là có hoặc không, mà là một mức độ (luôn dao động). Mình luôn có thể vun đắp qua năng lực phản tư, đối chiếu và tranh luận, giống như một con tàu tự sửa mình ngay trong lúc đang lênh đênh giữa biển khơi. ─── Video thuộc series đọc và phân tích bộ Phương Pháp (La Méthode) của Edgar Morin, tập 4: Tư Tưởng.