Osiem lat łagru za jeden list. Potem zniszczył imperium

Aleksander Sołżenicyn — pisarz, więzień łagru, laureat literackiej Nagrody Nobla i autor Archipelagu Gułag — przez trzydzieści lat prowadził wojnę z imperium, które go skazało, podsłuchiwało, próbowało zdyskredytować i w końcu wygnało. Ten film to pełna biografia Sołżenicyna: od dzieciństwa w biedzie w Rostowie nad Donem, przez front drugiej wojny światowej i aresztowanie w Prusach Wschodnich w lutym 1945 roku za listy krytykujące Stalina, po osiem lat obozów pracy, szaraszkę w Marfinie, obóz specjalny w Ekibastuzie i wieczne zesłanie do Kazachstanu. Opowiadamy, jak w łagrze, bez prawa do papieru, Sołżenicyn układał w pamięci dwanaście tysięcy wersów i odliczał je na różańcu z chleba, jak w Kok-Tereku zakopał w ogrodzie rękopis przed spodziewaną śmiercią na raka, jak przeżył klinikę onkologiczną w Taszkiencie i jak po tym doświadczeniu powstał Oddział chorych na raka. Pokazujemy kulisy publikacji Jednego dnia Iwana Denisowicza w miesięczniku Nowyj Mir w 1962 roku, rolę Aleksandra Twardowskiego i Nikity Chruszczowa, a potem lawinę listów od byłych więźniów, które stały się fundamentem Archipelagu Gułag — relacji dwustu dwudziestu siedmiu świadków o systemie sowieckich obozów. W filmie znajdziecie historię konfiskaty archiwum przez KGB w 1965 roku, listu otwartego o zniesienie cenzury, wykluczenia ze Związku Pisarzy ZSRR, Nagrody Nobla w 1970 roku i tajnej operacji o kryptonimie Pająk prowadzonej przez Jurija Andropowa. Opowiadamy o przesłuchaniu Elizawiety Woroniańskiej, które uruchomiło awaryjny druk Archipelagu w paryskim wydawnictwie YMCA Press w grudniu 1973 roku, o eseju Żyć nie według kłamstwa, o aresztowaniu w Lefortowie, pozbawieniu obywatelstwa i wydaleniu do RFN w lutym 1974 roku. Wyjaśniamy, dlaczego Politbiuro i Breżniew wybrali wygnanie zamiast procesu i dlaczego Związek Radziecki bał się zabić jednego pisarza. Osobne miejsce zajmuje polski wątek: wydanie Archipelagu Gułag w Bibliotece Kultury Jerzego Giedroycia w przekładzie Jerzego Pomianowskiego, drugi obieg i przemyt książki do PRL, a także postać Jerzego Węgierskiego, polskiego współwięźnia z Ekibastuzu, którego Sołżenicyn uwiecznił w swojej księdze. Dalej: emigracja, mowa harwardzka z 1978 roku, osiemnaście lat pracy w Vermoncie nad epopeją Czerwone Koło, powrót do Rosji w 1994 roku przez Magadan i Kołymę, 55 dni podróży pociągiem przez cały kraj, wystąpienie w Dumie, odmowa przyjęcia Orderu Świętego Andrzeja od Borysa Jelcyna w 1998 roku, nagroda państwowa z rąk Władimira Putina w 2007 roku, spory wokół książki Dwieście lat razem oraz śmierć w Troice-Łykowie w 2008 roku i pochówek w Monasterze Dońskim. To opowieść o gułagu, o cenzurze, o KGB, o dysydentach i o tym, jak literatura rosyjska i jedno słowo prawdy mogą przeważyć supermocarstwo z arsenałem atomowym. Film dla wszystkich, których interesuje historia ZSRR, stalinizm, system obozów, Zimna Wojna, biografie pisarzy, literatura obozowa i historia XX wieku. Źródła, z których korzystaliśmy przy pracy nad scenariuszem: Archipelag Gułag Aleksandra Sołżenicyna w przekładzie Jerzego Pomianowskiego (wydania Instytutu Literackiego w Paryżu oraz późniejsze wydania krajowe); autobiograficzne szkice Sołżenicyna Bodło cielę dąb oraz Ziarno między żarnami; Jeden dzień Iwana Denisowicza, Krąg pierwszy, Oddział chorych na raka, Noce pruskie i esej Żyć nie według kłamstwa; wykład noblowski i mowa harwardzka Sołżenicyna; biografia autorstwa Michaela Scammella Solzhenitsyn: A Biography; biografia Ludmiły Saraskiny Aleksandr Sołżenicyn z serii Żyzń zamieczatielnych ludiej; monografia D. M. Thomasa Alexander Solzhenitsyn: A Century in His Life; książka Josepha Pearce’a Solzhenitsyn: A Soul in Exile; zbiór odtajnionych dokumentów Komitetu Centralnego i KGB Kremlowskij samosud. Siekrietnyje dokumienty Politbiuro o pisatiele A. Sołżenicynie (wydanie Michaela Scammella i Aleksandra Korotkowa); wspomnienia Lwa Kopielewa i Dmitrija Panina o szaraszce w Marfinie; wspomnienia Natalii Reszetowskiej; publikacje Domu Rosyjskiej Zagranicy imienia Sołżenicyna; materiały Instytutu Literackiego w Paryżu i archiwum Kultury dotyczące polskich wydań Archipelagu; relacje Jerzego Pomianowskiego o pracy nad przekładem; artykuły o Jerzym Węgierskim w prasie polskiej; publikacje Memoriału na temat systemu obozów; opracowania Anne Applebaum Gułag. Historia oraz Olega Chlewniuka o historii stalinowskich obozów; materiały prasowe z lat 1962–1974 (Nowyj Mir, Prawda, Litieraturnaja Gazieta) oraz archiwalne audycje Radia Wolna Europa i Głosu Ameryki.