چه کسی اقتصاد ایران را اداره می‌کند؟ دولت، بازار یا الیگارشی؟ | احمد فعال پژوهشگر علوم سیاسی

اقتصاد ایران دقیقاً دست کیست؟ دولت؟ بازار؟ خصولتی‌ها؟ یا شبکه‌هایی که پشت پرده قدرت و ثروت را در اختیار دارند؟ در شرایطی که کشور با جنگ، تحریم، تورم و فشار شدید معیشتی روبه‌روست، یک سؤال مهم‌تر از همیشه مطرح می‌شود: چرا اقتصاد ایران حتی در یک شرایط بحرانی هم نمی‌تواند یک سیاست اقتصادی منسجم و قابل پیش‌بینی داشته باشد؟ در این قسمت از «دو نقطه» با دکتر احمد فعال، جامعه‌شناس، پژوهشگر سیاسی و نویسنده، به سراغ ریشه‌های این مسئله می‌رویم. آیا مشکل اقتصاد ایران فقط «اقتصاد دولتی» است؟ یا آن‌طور که معمولاً گفته می‌شود، مشکل از «دخالت دولت» و نبود بازار آزاد است؟ پس تکلیف خصولتی‌ها، الیگارشی‌های مالی و شبکه‌های اقتصادی متصل به قدرت چیست؟ دکتر فعال معتقد است اقتصاد ایران نه کاملاً دولتی است و نه واقعاً یک اقتصاد آزاد؛ بلکه در میان مجموعه‌ای از قدرت‌های سیاسی، اقتصادی و منافع متضاد گرفتار شده و مهم‌تر از همه، با بحران بی‌برنامگی مواجه است. اما وقتی جنگ شروع می‌شود، این تناقض‌ها بیشتر خودشان را نشان می‌دهند. چرا در شرایط جنگی، اقتصاد جنگی منسجمی شکل نمی‌گیرد؟ چرا قیمت ارز و کالاهای اساسی رها می‌شود؟ چرا حتی دارو و درمان از فشارهای اقتصادی در امان نمی‌ماند؟ و چرا ساختاری که می‌تواند اقتصاد را کنترل کند، در عمل قادر به اجرای یک برنامه منسجم نیست؟ در این گفت‌وگو از اقتصاد دولتی و بازار آزاد تا خصولتی‌ها، مافیاهای اقتصادی، نابرابری، خصوصی‌سازی و مسئله مالکیت منابع عمومی حرف می‌زنیم و به یک پرسش بزرگ‌تر می‌رسیم: اگر نه اقتصاد دولتی جواب می‌دهد و نه واگذاری اقتصاد به شبکه‌های قدرتمند و مافیایی، راه سوم چیست؟ و شاید مهم‌تر از همه: آیا بدون عادی‌شدن شرایط سیاسی، ایجاد ثبات و بازسازی اعتماد میان جامعه و حاکمیت، اصلاً می‌توان برای اقتصاد ایران برنامه‌ای بلندمدت داشت؟ این گفت‌وگو تلاشی است برای فهمیدن اینکه چرا اقتصاد ایران در این نقطه ایستاده و برای خروج از این بن‌بست، چه چیزی باید تغییر کند.