DHARMIK SANdes - पूर्णिमा व्रत, व्यास जयन्ती, विश्व बाघ दिवस, गुरु पुर्णिमा व्रत

पूर्णिमा व्रत, व्यास जयन्ती, विश्व बाघ दिवस, गुरु पुर्णिमा व्रत ॐ गुरुभ्यो नमः। ॐ नमो भगवते व्यासाय। “गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुः गुरुर्देवो महेश्वरः। गुरुः साक्षात् परब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नमः॥” धार्मिक, आध्यात्मिक तथा पर्यावरणीय चेतनाका दृष्टिले अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ। पूर्णिमाको पवित्रता, महर्षि वेदव्यासको ज्ञान–परम्परा, गुरुप्रतिको श्रद्धा र प्रकृति तथा वन्यजन्तुको संरक्षण—यी सबै विषयले हामीलाई जीवनको गहिरो सत्यतर्फ डोर्‍याउँछन्। पूर्णिमा अर्थात् चन्द्रमा पूर्णरूपमा प्रकाशित हुने दिन। सनातन परम्परामा चन्द्रमालाई मनको प्रतीक मानिन्छ। त्यसैले पूर्णिमाको व्रत केवल भोजन त्याग गर्ने कर्म होइन, यो मनलाई शुद्ध, संयमित र सात्त्विक बनाउने साधना हो। यस दिन स्नान, ध्यान, जप, पूजा, दान, सत्सङ्ग तथा भगवान्को स्मरण गर्नाले मनमा शान्ति र सकारात्मक भाव उत्पन्न हुन्छ भन्ने धार्मिक विश्वास छ। व्रतको वास्तविक अर्थ शरीरलाई दुःख दिनु होइन; इन्द्रिय संयम, विचार शुद्धि र सत्कर्ममा समर्पण गर्नु हो। पेटलाई मात्र होइन, मनलाई पनि व्रत गराउनुपर्छ—द्वेषबाट व्रत, क्रोधबाट व्रत, असत्यबाट व्रत र अहङ्कारबाट व्रत। महर्षि वेदव्यास सनातन ज्ञान–परम्पराका महान् ऋषि हुनुहुन्छ। उहाँलाई वेदको विभाजन तथा महाभारतको रचनासँग जोडेर सम्मान गरिन्छ। पुराण तथा अन्य धार्मिक ग्रन्थहरूको संरक्षण र ज्ञान–परम्परालाई व्यवस्थित गर्ने कार्यमा व्यासको महत्त्वपूर्ण स्थान छ। व्यास जयन्तीले हामीलाई एउटा महान् सन्देश दिन्छ—ज्ञान आफूमा मात्र राख्ने वस्तु होइन, पुस्तौँ पुस्तासम्म हस्तान्तरण गर्ने सम्पदा हो। महाभारतले धर्म र अधर्म, सत्य र असत्य, कर्तव्य र मोहबीचको संघर्ष देखाउँछ। त्यसैले व्यास जयन्ती केवल एउटा ऋषिको स्मरण गर्ने दिन होइन, ज्ञान, विवेक र धर्ममार्गप्रति पुनः प्रतिबद्ध हुने अवसर हो। पूर्णिमाको यही पवित्र अवसरमा मनाइने गुरु पूर्णिमा गुरु–शिष्य परम्पराको महान् पर्व हो। ‘गु’ अर्थात् अन्धकार र ‘रु’ अर्थात् त्यसलाई हटाउने प्रकाश—गुरु भनेको अज्ञानरूपी अन्धकार हटाएर ज्ञानको प्रकाश प्रदान गर्ने मार्गदर्शक हो। गुरुले केवल पुस्तकको ज्ञान दिनुहुन्न; उहाँले जीवन कसरी जिउने, सत्य कसरी चिन्ने, कर्तव्य कसरी पूरा गर्ने र कठिन समयमा कसरी धैर्य राख्ने भन्ने शिक्षा दिनुहुन्छ। यस दिन आफ्ना माता–पिता, आचार्य, शिक्षक, आध्यात्मिक गुरु तथा जीवनमा सही बाटो देखाउने सबै गुरुजनप्रति श्रद्धा व्यक्त गरौँ। गुरु पूजा फूल र अक्षताले मात्र पूर्ण हुँदैन। गुरुले दिएको सदुपदेशलाई व्यवहारमा उतार्नु नै सच्चा गुरु–दक्षिणा हो। आजको सन्देश धार्मिक क्षेत्रमा मात्र सीमित छैन। विश्व बाघ दिवसले पृथ्वीको जैविक विविधता र वन्यजन्तु संरक्षणप्रति हाम्रो जिम्मेवारी सम्झाउँछ। बाघ वनको महत्त्वपूर्ण शिकारी प्रजाति हो र यसको संरक्षणले समग्र वन–पारिस्थितिक प्रणालीको स्वास्थ्यसँग सम्बन्ध राख्छ। बाघलाई बचाउनु भनेको एउटा जनावरलाई मात्र बचाउनु होइन; वन, जैविक विविधता र प्रकृतिको सन्तुलन जोगाउनु पनि हो। सनातन संस्कृतिले प्रकृतिलाई केवल उपभोगको वस्तु मानेको छैन। नदी, पर्वत, वनस्पति, पशुपक्षी सबैप्रति सम्मानको भाव राखेको छ। त्यसैले वन्यजन्तु संरक्षण आधुनिक अभियान मात्र होइन, हाम्रो प्रकृतिप्रतिको नैतिक कर्तव्य पनि हो। हामीले वन विनाश रोक्ने, वन्यजन्तुको बासस्थान जोगाउने, अवैध शिकार तथा वन्यजन्तुको व्यापारविरुद्ध सचेत हुने र भावी पुस्ताका लागि प्रकृति सुरक्षित राख्ने प्रण गर्नुपर्छ। पूर्णिमा व्रतले भन्छ— 👉 मनलाई शुद्ध बनाऊ। व्यास जयन्तीले भन्छ— 👉 ज्ञानको सम्मान गर र ज्ञान बाँड। गुरु पूर्णिमाले भन्छ— 👉 गुरुको सदुपदेशलाई जीवनमा उतार। विश्व बाघ दिवसले भन्छ— 👉 प्रकृति र वन्यजन्तुको संरक्षण गर। यी चारवटै सन्देशको मूल भाव एउटै छ—मानिसको जीवन केवल आफ्नो सुखका लागि होइन; ज्ञान, धर्म, गुरु, समाज र प्रकृतिप्रति जिम्मेवार भएर जिउनका लागि हो। गुरु पूर्णिमाको पर्वले गुरु–शिष्य (विद्यार्थी–शिक्षक) सम्बन्धको पवित्रता र महत्त्वलाई सम्मान गर्ने विशेष अवसर प्रदान गर्छ। यो दिन हामी ज्ञान, संस्कार र जीवनपथमा मार्गदर्शन गर्ने गुरुप्रति कृतज्ञता प्रकट गर्छौं। आज ‘गुरु’ शब्द अङ्ग्रेजी भाषामा पनि समाहित भइसकेको छ। अक्सफर्ड शब्दकोशमा यसरी परिभाषित गरिएको छ: "A Hindu or Sikh religious teacher or leader; (informal) a person who is an expert on a particular subject or who is very good at doing something." अर्थात्, कुनै विषयमा अत्यन्त दक्ष वा विज्ञ व्यक्तिलाई पनि गुरु भनिन्छ। तर गुरुको वास्तविक अर्थ र महत्व प्राचीन संस्कृत श्लोकहरूमा अझ स्पष्ट र गहिरो रूपमा व्यक्त गरिएको छ— ॐ असतो मा सद्गमय । तमसो मा ज्योतिर्गमय । मृत्योर्मा अमृतं गमय । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ यस श्लोकको भाव छ— हामीलाई असत्यबाट सत्यतर्फ, अन्धकारबाट उज्यालोतर्फ, र मृत्युतर्फबाट अमरत्वतर्फ लैजानुहोस्, हे प्रभु। शान्ति, शान्ति, शान्ति।यस अर्थमा गुरु नै ती प्रकाश हुन् जसले हामीलाई जीवनका सत्य र शाश्वत मूल्यहरूको मार्ग देखाउँछन्।गुरु पूर्णिमा हाम्रो संस्कृतिको त्यो उज्यालो पर्व हो, जहाँ हामी ज्ञानको आराधना र गुरुप्रति समर्पण प्रकट गर्छौं। आज तपाईं आफ्नो गुरुलाई कसरी सम्झनुहुन्छ? सन्देश वा कल गरेरभेट्न नै जान्छु सम्झनाहरूमा उत्तर पठाउनुहोस् मन पराउनुहोस्टिप्पणीलिंक कपी अर्थात् "हे भगवान ! मलाई सदैव सत्यतालाई आत्मसाथ गर्न देऊ, मलाई अज्ञानताको अँध्यारोमा नराख, सदैव ज्ञान र चेतनाको उज्यालो देऊ, त्यस तर्फको मार्ग देखाऊ र मलाई यस्तो ज्ञान देउ कि म यो भौतिक संसार र मृत्युको भयभन्दा पर ज्ञानको उज्यालोमा अमर रहन सकूँ ।"यो संसारमा शान्ति होस्, आदिदैविक शान्ति होस्, आदिभौतिक शान्ति होस् र अध्यात्मिक शान्ति होस् ।