حکیم سنایی غزنوی، قلندر شاعری که مسیر شعر پارسی دری را متحول ساخت

حیات و کارنامه ادبی حکیم حکیم ابوالمجد مجدود بن آدم سنایی غزنوی در سال ۴۵۹ خورشیدی، مطابق به ۱۰۸۰ ترسایی در شهر غزنی تولد یافت. پدرش از نژاد بزرگان و آزادگان بود، اما از مال دنیا بهره‌ای نداشت. با این که در تاریخ تولد حکیم اختلاف رای وجود دارد، اما در محل تولد او که همانا شهر غزنی باشد، هیچ اختلافی نظر وجود ندارد و خود حکیم نیز در برخی از اشعار خود بدین موضوع اشارت داشته است: گرچه مولد مرا غزنین است نقش شعرم چو نقش ماچین است خاک غزنین چو من نزاد حکیم آتشی باد خوار و آب ندیم و یا در جای دیگر گفته است: شادمان باش از من و از خود که اندر نظم و نثر نز خراسان چون تویی زاده‌ست نز غزنین چو من حکیم سنایی در آغاز کار شاعری، به مدح علاالدولة والدین ابوسعد مسعود بن ابراهیم سلطان غزنوی و وزراء و امرا و اشراف‌زاده‌گان سلالهٔ غزنوی مشغول بود. گفته می‌شود که حکیم در جوانی سفری به بلخ، سرخس، هرات و نیشاپور داشته است که هم در این دوران به زیارت خانهٔ کعبهٔ شریفه مشرف گردیده است. حکیم پس از برگشت از زیارت مکه، دوباره به شهر بلخ می‌آید و در آنجا برای چند سالی رحل اقامت می‌افگند. مثنوی کارنامهٔ بلخ که شامل اشعار طنزی با مفاهیم اجتماعی است، حاصل همین دوران است. زمانی که حکیم در سرزمین حجاز حضور دارد، دلش برای شهر بلخ تنگ گردیده است که در بیتی چنین سروده است: از فراق شهر بلخ اندر عراق از چشم و دل گاه در آتش بویم و گاه در توفان شویم با این که در شهر بلخ بر حکیم خوش می‌گذشت اما به دلیل تیره‌گی روابط او با برخی بزرگان شهر بلخ، به ناچار بلخ را ترک کرده به سرخس می‌رود و چندسالی را در این شهر و سایر شهرهای خراسان چون هرات و نیشاپور به سر می‌برد. حکیم سنایی پس از سال‌ها دوری از غزنه شهر زادگاهش، گویا در حوالی سال ۵۰۲ خورشیدی که ۱۱۲۴ ترسایی می‌شود، دوباره به این شهر بر می‌گردد اما این بار به دربار شاهان و امرا نمی‌رود، بلکه گوشهٔ خلوت و عزلت بر می‌گزیند و از مردم دوری می‌نماید. گفته می‌شود وقتی حکیم به غزنی بر می‌گردد، هیچ مال و دارایی نداشته است. روایت است که یکی از دوستان مخلص حکیم به نام احمد بن مسعود تیشه، که آدم متمولی بوده است از حکیم می‌خواهد تا اشعار پراگندهٔ خود را جمع آوری کند و دیوان خود را ترتیب بدهد. حکیم در پاسخ خانه و دانه را بهانه آورده، به دوست ارادتمند خویش می‌گوید که در نبود خانه و عدم موجودیت مایحتاج اولیته ممکن نیست که این مامول برآورده شود. آن دوست فی‌الفور خانه و مخارج یک ساله را برای حکیم تهیه می‌کند و همین می‌شود که حکیم همهٔ وقت خود را صرف تدوین دیوان خویش می‌کند و در آن خانه تا پایان عمر زندگی‌ می‌نماید. آثار حکیم سنایی １- حدیقةالحقیقه یا باغ حقیقت: این منظومه که در قالب مثنوی سروده شده است، محتوای عرفانی دارد. حکیم سنایی آن را الهی نامه نیز خوانده است. به احتمال قوی کار سرودن حدیقةالحقیقه در سال ۵۲۵ ق پایان یافته است و حدود دوازده هزار بیت است. این کتاب یکی از الگوها یا نمونه‌های بوده است که حضرت مولانا جلال الدین محمد بلخی، شاهکار عظیم خویش مثنوی معنوی را به پیروی از آن سروده است. ２- طریق‌التحقیق: منظومه‌ای دیگری در قالب مثنوی است که به وزن و شیوه حدیقةالحقیقه سروده شده است. ３- سیرالعباد الی المعاد: منظومه‌ای رمزی و عرفانی شامل هفتصد بیت است که در آن از موضوعات اخلاقی سخن رفته است. این منظومه شرح یک سفر روحانی است به عالم پس از مرگ. سرالعباد المعاد شباهت فراوانی به کمدی الهی دانته آلیگیری شاعر ایتالیایی دارد که در سدهٔ سیزدهم در فلورانس می‌زیست. پژوهشگران و شر ق‌شناسان معروف اروپایی شباهت‌های را میان سیرالعباد و کمدی الهی دریافته اند که برخی از آن‌ها چون نیکلسون بدین باور اند که دانته در تالیف کمدی الهی از سیرالعباد حکیم سنایی الهام گرفته است. ４- کارنامهٔ بلخ: هنگامی سروده شده است که حکیم در بلخ به سر میبرده است و حدود پانصد بیت است. این منظومه به طریق مزاح سروده شده است و به همین دلیل آن را مطایبه نامه نیز گویند. در این منظومه حکیم به برخی از اتفاقات زندگی پدر و برخی از دوستانش پرداخته است. و به دیوان اشعار که شامل قصاید و غزلیات و انواع دیگر شعر پارسی است. به همین ترتیب سه مثنوی دیگری به نام‌های تحریمة القلم، سنایی آباد و شریعة الطریقه نیز به در جمع‌ آثار حکیم آمده است. Attribution for background music ----------------------------------------------------------- Mesmerize by Kevin MacLeod is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 license. https://creativecommons.org/licenses/... Source: http://incompetech.com/music/royalty-... Artist: http://incompetech.com/