درس 11: وظایف قاضی در قبال متخاصمین - استاد: حجت الاسلام و المسلمین عبدالله جعفری

استاد درس را از عبارت ذیل شروع می‌کند: «و إذا بدر أحد الخصمين بدعوى سمع منه وجوبا تلك الدعوى لا جميع ما يريده منها، و لو قال الآخر: "كنت أنا المدعي" لم يلتفت إليه حتى تنتهي تلك الحكومة». بحث راجع به وظایف قاضی نسبت به دو طرف دعوا بود که مورد اوّل آن، یعنی رعایت مساوات کامل میان طرفین نزاع در جهات مختلف، در درس قبلی بررسی گردید. دومین وظیفه قاضی نسبت به متخاصمین این است که ترتیب را در استماع دعاوی رعایت کند. به این معنا که اگر یکی از دو طرف دعوا زودتر ادعای خود را مطرح کند، قاضی باید ابتدا فقط به همان دعوا رسیدگی کند، نه به همه ادعاهای احتمالی او. اگر طرف مقابل در میان سخن او دعوای مستقلی علیه وی مطرح کند، قاضی نباید به آن توجه کند، بلکه باید او را تا پایان رسیدگی به دعوای نخست بازدارد. پس از آن، طرف دوم پاسخ می‌دهد و حکم صادر می‌شود و سپس، اگر دعوای مستقلی داشته باشد، نوبت به رسیدگی به آن می‌رسد. البته این حکم مربوط به دعاوی مستقل است؛ اما اگر دو ادعا به یکدیگر مرتبط و در حقیقت ناظر به یک نزاع واحد باشند، می‌توان هر دو را با هم استماع کرد. اگر دو طرف دعوا هم‌زمان شروع به سخن کنند، بر اساس روایتی از امام باقر (ع)، قاضی باید به ادعای کسی که در سمت راست دیگری قرار دارد اولویت دهد؛ هرچند برخی فقها، مانند شیخ طوسی، در این فرض قائل به قرعه هستند. این قاعده در مورد شاگردان یک مدرس یا مراجعان یک مجتهد نیز جاری است؛ با این تفاوت که در قضاوت، ملاک تقدم «پیشی گرفتن در سخن» است، اما در تدریس و فتوا، ملاک «پیشی گرفتن در حضور» و رعایت نوبت می‌باشد. شایان ذکر است که در مسائل غیرواجب، مدرس یا مجتهد در انتخاب نوبت اختیار دارند؛ اما در صورت وجوب، رعایت این اولویت‌ها یا قرعه‌کشی الزامی است. وظیفه سوم مربوط به آداب رسیدگی است. قاضی موظف است هنگام سکوت طرفین، آنان را با خطاب واحد و بدون تبعیض به بیان دعوا دعوت کند؛ زیرا مخاطب قرار دادن اختصاصی یکی از طرفین مکروه است. همچنین بر قاضی حرام است که برای صدور حکم یا هدایت جریان دعوا رشوه دریافت کند. این عمل بنا بر اجماع فریقین و روایات، در حکم کفر و از مصادیق تعاون بر اثم دانسته شده است. علاوه بر این، «تلقین احتجاج» یا آموختن نحوه استدلال و دفاع به یکی از طرفین به‌منظور غلبه بر دیگری، به دلیل نقض اصل بی‌طرفی و تضییع حقوق طرف مقابل، شرعاً حرام و ممنوع است. وظیفه چهارم آن است که پس از اتمام رسیدگی و روشن شدن حق، قاضی در صورت درخواست ذی‌حق، حکم را با الفاظی صریح و انشایی همچون «حکمتُ» ـ حکم کردم ـ یا «قضیتُ» ـ قضاوت کردم ـ صادر کند. صرف اعلام ثبوت حق، مانند اینکه بگوید «حق تو ثابت شد»، برای انشای حکم کافی نیست. همچنین در خصوص کفایت جملات امری، مانند «حقش را بپرداز»، میان فقها اختلاف‌نظر وجود دارد؛ به‌طوری که علامه حلی آن را کافی دانسته، اما مصنف در این مورد تردید نموده است. برای قاضی مستحب است پیش از صدور حکم، طرفین را به صلح و سازش دعوت کند؛ اما اگر صلح ممکن نشد، باید مطابق شرع حکم دهد. اگر حکم برای قاضی روشن نباشد، باید صدور آن را تا زمان روشن شدن مسئله به تأخیر اندازد و در شناخت حکم کوشش کند. اموری نیز برای قاضی مکروه شمرده شده است: اوّل، نزد صاحب حق شفاعت کند تا از حق خود صرف‌نظر کرده و آن را اسقاط کند. دوّم، از مدعی بخواهد که از ادعای خود بگذرد. سوم، در هنگام قضاوت برای خود حاجب و دربان قرار دهد. چهارم، در حال چرت زدن، حزن و اندوه، غضب، گرسنگی شدید یا سیری بیش از حد، اقدام به صدور حکم کند. 00:00 مقدمه و آغاز درس 01:45 ورود به وظایف قاضی هنگام اجتماع طرفین دعوا 02:39 فرض اول؛ سبقت یکی از طرفین در طرح دعوا 05:08 تعدد دعاوی و رسیدگی جداگانه یا مشترک 06:15 فرض دوم؛ شروع هم‌زمان طرفین به سخن 08:57 تقدم شخصِ سمت راست و بررسی قول قرعه 11:28 تطبیق مسئله با شاگردان مدرس و مراجعان مفتی 16:42 فرض سوم؛ سکوت هر دو طرف دعوا 18:57 کراهت خطاب اختصاصی به یکی از طرفین 19:46 حرمت رشوه و احکام رشوه‌دهنده و رشوه‌گیرنده 25:30 حرمت تلقین احتجاج و آموزش استدلال به یکی از طرفین 26:07 لزوم صدور حکم در صورت درخواست صاحب حق 27:12 الفاظ انشایی حکم و اختلاف در کفایت جملات امری 31:36 استحباب دعوت طرفین به صلح پیش از صدور حکم 32:49 مکروهات قضاوت؛ شفاعت، حاجب و حالات نامناسب قاضی 35:47 جمع‌بندی وظایف، محرمات و مکروهات قاضی 37:25 پایان درس #وظایف_قاضی #آداب_قضاوت #ترتیب_استماع_دعوا #متخاصمین #بی_طرفی_قاضی #رشوه #تلقین_احتجاج #صدور_حکم #صلح_و_سازش #دادرسی_اسلامی #آیین_دادرسی_فقهی #احکام_قضا #فقه_قضا #شرح_لمعه ------------------------------------------------------------------------------------------------------ 🔗 دسترسی به تمام جلسات:    • فارسی-الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة...   ✅ سابسکرایب برای دروس جدید:    / @imamhussainfoundation