Hoe de Wehrmacht in mei 1940 in drie dagen door een linie uit 1744 heen brak: de Grebbeberg

Op 11 mei 1940 staat een Duitse legermacht van ongeveer 23.000 man voor de Grebbeberg, de beboste heuvel aan de Rijn bij Rhenen. Wat haar moet tegenhouden, is een linie waaraan de Republiek in 1744 begon, tegen de Fransen. Drie dagen later is die linie doorbroken en is de oude binnenstad van Rhenen uitgebrand. Boven de Gelderse Vallei hadden toen al rookpluimen gehangen: op bevel van het Nederlandse leger waren bij de Grebbelinie ongeveer driehonderd boerderijen in brand gestoken, voor een vrij schootsveld. De Grebbelinie liep ruim zestig kilometer door de Gelderse Vallei, van de Rijn bij Rhenen tot de Zuiderzee bij Spakenburg. Het idee: water uit de Rijn kom na kom de vallei in laten lopen. In 1793 stond de Rijn te laag, begin 1795 trokken de Franse legers over het ijs, en in 1809 hief Napoleon de linie op, omdat hij ten onrechte meende dat er uit het oosten geen gevaar meer dreigde. Pas bij de mobilisatie van 1939 werd de oude linie, nu Valleilinie genoemd, de hoofdverdediging van het land. Klaar was ze niet: de kazematten zouden op zijn vroegst in oktober 1940 af zijn, en voor de Grebbeberg bleef het land droog. Op vrijdag 10 mei kwam het telegram: onmiddellijk inschepen. Duizenden inwoners van Rhenen gingen aan boord van rijnaken, waarvan sommige na het kolenvervoer niet eens waren schoongemaakt. Honderden fietsen en kinderwagens bleven achter op de kade. In Ouwehands Dierenpark op de berg moest de eigenaar op last van de landmacht zijn roofdieren doodschieten. Op 11 mei vielen de voorposten, op 12 mei het achttiende-eeuwse Hoornwerk en de frontlijn, op 13 mei de stoplijn. Majoor Jacometti en majoor Landzaat sneuvelden. Sergeant Chris Meijer werd op 12 mei na een krijgsraad gefusilleerd; in 2010 weigerde de minister van Defensie hem te rehabiliteren. Hoeveel Nederlandse militairen er vielen, verschilt per bron: 382 of 420. Na de capitulatie herbouwde Rhenen zijn binnenstad in Delftse stijl, midden in de oorlog; het puin ging met kipkarren over een smalspoor door de Herenstraat. De afgebrande boerderijen in de vallei kwamen terug met een gevelsteen met een leeuw en het jaartal 1940. In oktober 1944 moest de stad opnieuw evacueren: uiterlijk zondag 22 oktober om vijf uur 's middags moesten negenduizend mensen weg, zonder dat er iets was voorbereid, en op het tracé van de oude linie lieten de Duitsers de Pantherstellung aanleggen, nu met het front naar het westen. In april 1945 raakte de Cuneratoren alsnog zwaar beschadigd. Rhenen is geen verloren stad: de herbouwde binnenstad geldt als wederopbouwgebied van nationaal belang, de Cuneratoren staat er weer en de Grebbelinie is rijksmonument. Op de berg ligt het Militair Ereveld Grebbeberg, de eerste oorlogsbegraafplaats van Nederland, met ruim 850 graven. De beelden in deze video zijn deels archief en deels reconstructie; de feiten komen uit de bronnen hieronder. Komt jouw familie uit Rhenen of de Gelderse Vallei, of klopt er iets niet? Zet het hieronder. Wat je leert • Waarom Nederland zich in 1940 verdedigde achter een linie die de Republiek in 1744 begon • Waarom het Nederlandse leger zelf honderden boerderijen in de Gelderse Vallei in brand liet steken • Wat er tussen 11 en 13 mei 1940 op de Grebbeberg gebeurde, en wat sergeant Chris Meijer overkwam • Hoe Rhenen twee keer werd geëvacueerd en herbouwd, en wat er nu nog op en rond de berg te zien is Educatief en historisch materiaal. Belangrijkste bronnen — H.P. Deys, Evacuaties van Rhenen 1940 en 1944, Oud Rhenen (1990) — Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Rijksmonumentenregister Grebbelinie en Rhenen binnenstad, een wederopbouwgebied van nationaal belang (2015) — S.M. Elpers, Het archief van het Bureau Wederopbouw Boerderijen, Vitruvius (2008) — Tweede Kamer, Aanhangsel van de Handelingen 2663: Kamervragen over de executie van sergeant Meijer (2010) — Universiteit Leiden, Leidse militaire historici trekken het veld in (2016) — en andere bronnen #geschiedenis #Nederland #Grebbeberg #Rhenen #TweedeWereldoorlog ℹ️ Over deze video Educatief en historisch materiaal. Het script, het onderzoek en de montage zijn eigen werk, gebaseerd op de bronnen in de beschrijving. De visuele reconstructies en de stem van de verteller — een fictief personage — zijn gemaakt met behulp van AI, ter illustratie: dit zijn geen echte opnames of authentiek archiefbeeld. Het verhaal is vereenvoudigd voor een breed publiek en kan kleine benaderingen bevatten. Doel: informeren en herinneren.