Hoe de zender die Nederland met Indië verbond in 2009 één euro opbracht: Radio Kootwijk

Op 10 december 2009 nam Staatsbosbeheer in Gebouw A van Radio Kootwijk een heel zendercomplex over voor één euro. De verkoper was ook de staat: de Dienst Landelijk Gebied. Tachtig jaar eerder kostte één minuut bellen via deze zender met Java elf gulden. Midden op de Veluwe, tussen Apeldoorn en het dorp Kootwijk, stonden zes stalen masten van 212 meter, en daartussen een betonnen gebouw van 48 meter hoog dat van bovenaf op een liggende sfinx lijkt: de Kathedraal. In deze documentaire volgen we hoe de Eerste Wereldoorlog Nederland liet merken dat elk telegram naar Indië over vreemde kabels liep, en hoe C.J. de Groot op Java de stelling verdedigde dat een rechtstreekse radioverbinding een politieke noodzaak was. We zien hoe honderdvijftig werkloze Amsterdamse grondwerkers vanaf 1919 het stuifzand vlak maakten, hoe architect Julius Luthmann een machinehal zonder hout en spijkers ontwierp, en hoe de Telefunken-machinezender Lange Gerrit in 1923 de eerste rechtstreekse verbinding met Malabar bij Bandoeng legde, om binnen een paar jaar te worden ingehaald door kortegolfzenders die op een tafelblad pasten. Op 7 januari 1929 opende koningin-moeder Emma in Den Haag de radiotelefoondienst met Indië: Hallo Bandoeng. In het eerste jaar werd er 3413 keer gebeld, voor elf gulden per minuut. Rond de zender bouwde de PTT een dorp voor haar personeel, met een eigen brandweer, een schoolbus en een jaarlijks feest in Hotel Radio. In mei 1940 nam de Duitse bezetter het station over; de Kriegsmarine zond er berichten naar haar onderzeeboten. Vier mannen van de zender kwamen niet terug. Op 6 en 7 april 1945 liet een Duitse springploeg de zes masten omvallen door de tuien op te blazen. In april 1947 kwamen veertien wagons met apparatuur uit de Sovjetzone terug, maar het meeste bleek schroot. Daarna volgen we de sterrenkundigen die hier in 1951 voor het eerst in Nederland de radiostraling van waterstof in de Melkweg opvingen, de satellieten die het verkeer overnamen, de mast die op 14 oktober 1966 met springstof neerging en de laatste die in maart 1980 viel. Op 31 december 1998 ging Radio Kootwijk definitief uit de lucht. Dit is geen spookdorpverhaal: in Radio Kootwijk wonen zo'n honderd mensen, het dorp en het zenderpark zijn sinds 2012 samen beschermd dorpsgezicht, en Gebouw A is een rijksmonument dat nog opengaat voor concerten en rondleidingen. Wat verdween, is de zender. De beelden in deze video zijn deels archief en deels reconstructie; de feiten komen uit de bronnen hieronder. Klopt er iets niet, of heeft jouw familie ooit via Kootwijk met Indië gebeld? Zet het in de reacties. Wat je leert • Waarom de kabelproblemen van de Eerste Wereldoorlog tot een zender op de Veluwe leidden, en hoe zes masten van 212 meter en Gebouw A van Julius Luthmann verrezen • Hoe Lange Gerrit werkte, waarom de korte golf hem al na een paar jaar inhaalde, en wat een gesprek met Indië in 1929 kostte • Hoe het zenderdorp leefde, wat de bezetter met de zender deed en wie de vier namen op het monument aan de Radioweg zijn • Hoe satellieten het werk overnamen, waarom de staat het complex in 2009 voor één euro aan zichzelf overdeed, en wat er vandaag nog op de heide staat Educatief en historisch materiaal. Belangrijkste bronnen • Coby de Haan-van der Meulen, Leona Udo-van der Sloot en Betsy van de Pol-Woonink, Tussen zand en zenders. De geschiedenis van Radio Kootwijk (Den Haag, 1988) • Peter Denters, 'Radiocommunicatie in de koloniale tijd: een nieuwe weg naar Indië' (Studieblad PTT Telecom, 1995) • Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Rijksmonumentenregister, monument 46517: Radio Kootwijk, Gebouw A • Symen Deuzeman, De herontwikkeling van voormalig zendercomplex Radio Kootwijk (Sovon-rapport 2013/10, in opdracht van Staatsbosbeheer) • NOS en Omroep Gelderland, '25 jaar later is het stil bij Radio Kootwijk' (30 december 2023) — en andere bronnen #geschiedenis #Nederland #Veluwe #RadioKootwijk #HalloBandoeng #Apeldoorn