ओवीवाचन - श्लोक ७ ते १२ - ज्ञानेश्वरी अध्याय १८ वा - मोक्षसंन्यास योग

भगवद्गीता अध्याय १८ — मोक्षसंन्यासयोग श्लोक ७ ते १२ : सारांश व उदाहरणांसह भगवद्गीतेच्या अठराव्या अध्यायातील श्लोक ७ ते १२ मध्ये भगवान श्रीकृष्णांनी कर्मत्याग, कर्तव्यकर्म, त्यागाचे तीन प्रकार आणि कर्मफळाचा त्याग यांविषयी महत्त्वाचे मार्गदर्शन केले आहे. श्लोक ७ — नियत कर्माचा त्याग करू नये मुख्य आशय: आपले कर्तव्यकर्म सोडून देणे हा योग्य त्याग नाही. मोहामुळे किंवा अज्ञानामुळे कर्तव्य सोडणे हा तामस त्याग आहे. उदाहरण: एखाद्या विद्यार्थ्याला अभ्यास कठीण वाटतो म्हणून तो अभ्यासच सोडून देतो, तर तो योग्य निर्णय नाही. त्याने आळस न करता प्रयत्न केले पाहिजेत. श्लोक ८ — दुःखाच्या भीतीने कर्म सोडणे मुख्य आशय: शारीरिक कष्ट होतील, त्रास होईल किंवा दुःख सहन करावे लागेल या भीतीने कर्तव्यकर्म सोडणे हा राजस त्याग आहे. अशा त्यागातून खरा त्यागाचा लाभ मिळत नाही. उदाहरण: एखादा शेतकरी मेहनत करावी लागेल म्हणून शेतीची आवश्यक कामे टाळतो, तर तो कष्टांच्या भीतीने कर्तव्य टाळत आहे. श्लोक ९ — कर्तव्य म्हणून कर्म करणे मुख्य आशय: जे कर्म आपले कर्तव्य आहे, ते आसक्ती आणि फळाची अपेक्षा सोडून करणे हा सात्त्विक त्याग आहे. उदाहरण: शिक्षक विद्यार्थ्यांना ज्ञान देतात. केवळ प्रसिद्धी किंवा बक्षीस मिळावे म्हणून नव्हे, तर विद्यार्थ्यांचे कल्याण व्हावे आणि आपले कर्तव्य पूर्ण व्हावे म्हणून शिकवणे हा सात्त्विक दृष्टिकोन आहे. श्लोक १० — खऱ्या त्यागी व्यक्तीची लक्षणे मुख्य आशय: सात्त्विक त्याग करणारी व्यक्ती अप्रिय कर्माचा द्वेष करत नाही आणि प्रिय कर्माची आसक्तीही बाळगत नाही. ती संशयरहित व समभावाने कर्म करते. उदाहरण: एखाद्या कर्मचाऱ्याला आवडणारे काम मिळाले तर तो आनंदाने करतो; पण कठीण काम मिळाले तरी नाराजी न दाखवता जबाबदारीने पूर्ण करतो. श्लोक ११ — कर्माचा पूर्ण त्याग शक्य नाही मुख्य आशय: देह धारण केलेल्या मनुष्याला सर्व कर्मांचा पूर्ण त्याग करणे शक्य नाही. परंतु कर्मफळाचा त्याग करणारा मनुष्य खरा त्यागी मानला जातो. उदाहरण: आपण कुटुंब, समाज आणि व्यवसाय यांतील जबाबदाऱ्या पूर्णपणे टाळू शकत नाही. मात्र, काम करताना केवळ स्वतःच्या फायद्याचाच विचार न करता प्रामाणिकपणे कर्म करणे महत्त्वाचे आहे. श्लोक १२ — कर्मफळाचे तीन प्रकार मुख्य आशय: कर्मफळाची अपेक्षा ठेवणाऱ्या व्यक्तीला कर्माचे इष्ट (प्रिय), अनिष्ट (अप्रिय) आणि मिश्र असे तीन प्रकारचे फळ मिळते. परंतु कर्मफळाचा त्याग करणाऱ्या संन्याशाला मृत्यूनंतर अशा प्रकारे कर्मफळ भोगावे लागत नाही, असा या श्लोकाचा आशय आहे. उदाहरण: एखादी व्यक्ती दान करते. त्यामागे प्रसिद्धी मिळवण्याची अपेक्षा असेल, तर अपेक्षेप्रमाणे परिणाम न मिळाल्यास तिला दुःख होऊ शकते. पण कर्तव्यभावनेने, फळाची आसक्ती न ठेवता दान केल्यास ती अपेक्षाभंगाच्या दुःखात अडकत नाही. श्लोक ११–१२ आपल्याला सांगतात की कर्म करण्यापेक्षा कर्माच्या फळावरील आसक्ती सोडणे अधिक महत्त्वाचे आहे. जीवनासाठी महत्त्वाचा संदेश भगवान श्रीकृष्ण आपल्याला कर्म सोडायला सांगत नाहीत, तर कर्म करताना अहंकार, आसक्ती आणि फळाची हाव सोडायला शिकवतात. गीतेचे सूत्र: “कर्तव्य करावे निष्ठेने, परिणाम स्वीकारावा समत्वाने आणि कर्मफळाची आसक्ती सोडावी विवेकाने.” #dnyaneshwariadhyay