رئالیتی‌شو چیست؟ بررسی برنامه‌های واقعیت‌محور در تلویزیون

برای پیدا کردن وب‌سایت من، نام مرا گوگل کنید تدوینگر ویدیو: مریم اخوان نسب رئالیتی‌شو چیست؟ در این قسمت از مجموعه هفت‌قسمتی درباره برنامه‌های تلویزیونی، به رئالیتی‌شو یا برنامه‌های واقعیت‌محور می‌پردازیم؛ برنامه‌هایی که با آدم‌های واقعی سروکار دارند، اما واقعیتی که مخاطب می‌بیند صرفاً «واقعیت خام» نیست. در رئالیتی‌شو، آدم‌های واقعی در یک چارچوب تلویزیونی طراحی‌شده قرار می‌گیرند و واکنش‌ها، تصمیم‌ها و اتفاقات حاصل از این موقعیت، بخش مهمی از محتوای برنامه را شکل می‌دهد. در قسمت قبلی درباره مستند صحبت کردیم و گفتیم که مستند با واقعیت، آدم‌های واقعی، مکان‌های واقعی و رویدادهای واقعی سروکار دارد. تفاوت مهمی که در این قسمت بررسی می‌کنیم این است که در رئالیتی‌شو، علاوه بر واقعیت، با طراحی موقعیت نیز روبه‌رو هستیم. واقعیت + طراحی فرض کنید ده نفر را وارد یک خانه کنیم، برای آن‌ها قوانین مشخصی تعیین کنیم، مأموریت یا رقابت ایجاد کنیم و سپس واکنش آن‌ها را ثبت کنیم. خانه، قوانین، شرکت‌کننده‌ها، زمان و چالش طراحی شده‌اند؛ اما اینکه چه کسی استرس بگیرد، چه کسی اشتباه کند، چه کسی با دیگری اختلاف پیدا کند یا چه کسی برنده شود، الزاماً از قبل مشخص نیست. بنابراین یکی از ایده‌های اصلی این قسمت این است که رئالیتی‌شو ترکیبی از *طراحی و پیش‌بینی‌ناپذیری* است. نمونه‌هایی مانند برادر بزرگ و بازمانده این مسئله را به شکل روشنی نشان می‌دهند. در برادر بزرگ، افراد واقعی در یک خانه و در چارچوبی مشخص قرار می‌گیرند. در بازمانده نیز محیط، قوانین، رقابت و چالش‌ها طراحی شده‌اند، اما روابط، اتحادها، اعتماد، خیانت و تصمیم‌های شرکت‌کننده‌ها می‌توانند در جریان برنامه شکل بگیرند. رئالیتی‌شو و درام یکی از محورهای مهم این قسمت، ارتباط رئالیتی‌شو با درام است. مفاهیمی مانند خواسته، مانع، خطر، تعارض و پیامد در بسیاری از این برنامه‌ها حضور دارند. برای مثال، شرکت‌کننده‌ای ممکن است خواهان پیروزی باشد، اما برای رسیدن به آن مجبور شود با دوست یا شریک خود رقابت کند. در اینجا خواسته، مانع، تعارض و چیزی که در خطر است، موقعیتی ایجاد می‌کنند که مخاطب می‌تواند آن را دنبال کند. به همین دلیل، در طراحی یک رئالیتی‌شو فقط نباید پرسید «قانون برنامه چیست؟»؛ بلکه باید پرسید این قانون قرار است چه موقعیتی ایجاد کند و چگونه می‌تواند درام تولید کند. نمونه‌ها و گونه‌های مختلف در این قسمت نمونه‌هایی مانند مسابقه شگفت‌انگیز، مسترشف، امریکن آیدل، آوا، تانک کوسه، کارآموز و مجرد بررسی می‌شوند. از نمونه‌های ایرانی نیز به آکادمی گوگوش، عصر جدید، بفرمایید شام، شام ایرانی و جوکر اشاره می‌کنیم. رئالیتی‌شو فقط مسابقه نیست و می‌تواند شکل‌های مختلفی داشته باشد؛ از رئالیتی‌شوی رقابتی و استعدادیابی گرفته تا مستندواقعیت، قرارآشنایی، برنامه‌های تغییر و بازسازی و برنامه‌های مرتبط با کسب‌وکار. در این میان، درباره فرمت تلویزیونی نیز صحبت می‌کنیم؛ یعنی حالتی که ساختار یک برنامه می‌تواند در یک کشور طراحی شود و سپس در کشورهای دیگر نیز با حفظ عناصر اصلی و تغییر برخی عناصر متناسب با زبان، فرهنگ، مجری و شرکت‌کننده‌ها تولید شود. بدون فیلم‌نامه، اما نه بدون طراحی اصطلاح «بدون فیلم‌نامه» نیز در این قسمت بررسی می‌شود. بدون فیلم‌نامه بودن به معنی بدون طراحی بودن نیست. ممکن است دیالوگ‌ها از قبل نوشته نشده باشند، اما قانون، موقعیت، چالش، زمان‌بندی، شرکت‌کننده‌ها و بسیاری از عناصر تولید همچنان طراحی شده باشند. همچنین درباره اتاق اعتراف صحبت می‌کنیم؛ بخشی که شرکت‌کننده در آن از گروه جدا می‌شود و درباره اتفاقات، احساسات و برداشت خود صحبت می‌کند. این مصاحبه‌ها می‌توانند اطلاعاتی درباره نگاه درونی شرکت‌کننده در اختیار مخاطب قرار دهند. انتخاب شرکت‌کننده و نقش سلبریتی انتخاب شرکت‌کننده‌ها یا گزینش نیز بخشی از طراحی روایت است. اگر همه شرکت‌کننده‌ها شبیه هم باشند و اهداف، شخصیت‌ها و مهارت‌های متفاوتی نداشته باشند، امکان شکل‌گیری موقعیت و تعارض کاهش پیدا می‌کند. حضور افراد مشهور نیز می‌تواند کنجکاوی مخاطب را افزایش دهد، اما در این قسمت تأکید می‌شود که سلبریتی به‌تنهایی جای طراحی خوب موقعیت، قانون، رقابت، خطر و پیش‌بینی‌ناپذیری را نمی‌گیرد. دوربین، پوشش تصویری و تدوین در ادامه، یک مسابقه آشپزی را از صفر طراحی می‌کنیم. موضوع، قالب، شرکت‌کننده‌ها، قوانین، چالش، زمان، داوری، حذف، جایزه، مکان و نحوه تصویربرداری را مشخص می‌کنیم. پوشش تصویری در رئالیتی‌شو اهمیت زیادی دارد، زیرا برنامه باید هم اطلاعات و هم احساس را منتقل کند. برای مثال، در یک مسابقه آشپزی ممکن است به نمای دست شرکت‌کننده، غذا، صورت او، ساعت، داور و واکنش دیگران نیاز داشته باشیم. این تصاویر بعداً در تدوین به ما امکان می‌دهند ریتم و روایت بسازیم. بنابراین رئالیتی‌شو فقط در لحظه تولید شکل نمی‌گیرد؛ انتخاب پلان، تدوین، مصاحبه و روایت نیز در ساخت تجربه نهایی مخاطب نقش دارند. آیا هر مسابقه‌ای رئالیتی‌شو است؟ خیر. یک مسابقه اطلاعات عمومی ممکن است صرفاً یک مسابقه پرسش و پاسخ باشد. زمانی که شخصیت شرکت‌کننده‌ها، روابط، واکنش‌ها، زندگی و موقعیت واقعی آن‌ها بخش مهمی از برنامه شود، می‌توان به قلمرو رئالیتی‌شو نزدیک‌تر شد. بنابراین برچسب به‌تنهایی کافی نیست و باید ساختار واقعی برنامه را بررسی کرد. جمع‌بندی در نهایت، برای طراحی یک رئالیتی‌شو باید پرسید: موضوع برنامه چیست؟ شرکت‌کننده‌ها چه کسانی هستند؟ موقعیت اصلی چیست؟ قانون بازی چیست؟ چالش و خطر کدام است؟ برنده چگونه مشخص می‌شود؟ آیا حذف وجود دارد؟ شخصیت شرکت‌کننده‌ها چگونه معرفی می‌شوند؟ چه نوع مصاحبه و پوشش تصویری لازم است؟ و مهم‌تر از همه، چرا مخاطب باید قسمت بعدی را ببیند؟