Dlaczego ludzie zostają ateistami?

Materiał zarejestrowany podczas XIII Ogólnopolskiego Zlotu Ateistów (Spała 13-16 sierpnia 2026) i udostępniony przez SWOR za zgodą Koalicji Ateistycznej. Tytuł wykładu: Dlaczego ludzie zostają ateistami Autor: Elżbieta Grabarczyk-Ponimasz (psycholog) ______________________________________________________________________________ Elżbieta Grabarczyk-Ponimasz rozpoczyna wykład od zakwestionowania samego pytania „dlaczego ludzie zostają ateistami?”. Nie każdy ateista bowiem „został” ateistą — część ludzi wychowuje się w rodzinach niereligijnych i nigdy nie przyjmuje wiary w Boga. Nie zachodzi u nich dekonwersja, czyli proces odchodzenia od religii lub utraty wiary. Z perspektywy psychologii zarówno religijność, jak i niewiara są związane z tym, w jaki sposób człowiek poznaje świat. Pierwszego obrazu rzeczywistości nie tworzymy samodzielnie: jako dzieci przyjmujemy ogromną część wiedzy od rodziców i innych osób, którym ufamy. Dotyczy to bakterii, historii czy odległych krajów, ale również boga i religii. Jeżeli rodzice modlą się, uczestniczą w obrzędach i zachowują się tak, jakby bóg był realnym elementem świata, dziecko zwykle przejmuje taki obraz rzeczywistości. Jeżeli natomiast dorasta bez praktyk i religijnego języka, niewiara może być dla niego równie naturalnym stanem. Dlatego miejsce urodzenia, rodzina i otoczenie kulturowe silnie wpływają na to, jakie przekonania religijne początkowo uznajemy za oczywiste. Inaczej wygląda historia osób, które najpierw wierzyły, a później zaczęły kwestionować otrzymany obraz świata. Grabarczyk-Ponimasz pokazuje to również na własnym przykładzie: jako bardzo religijna nastolatka zaczęła zadawać pytania po śmierci ukochanego psa. Co istotne, nie szukała argumentów przeciwko bogu, a przeciwnie, chciała znaleźć podstawę dla przekonania, że śmierć nie oznacza ostatecznego końca. Brak satysfakcjonujących odpowiedzi prowadził jednak do kolejnych pytań o życie po śmierci, a następnie o podstawy wiary w istnienie boga. Wykładowczyni podkreśla, że podobne doświadczenia nie prowadzą wszystkich w tym samym kierunku: cierpienie, żałoba czy kryzys mogą zarówno osłabić wiarę, jak i ją wzmocnić. Istotne jest raczej to, czy nowe doświadczenie daje się pogodzić z dotychczasowym obrazem rzeczywistości. Dekonwersja może więc wynikać z narastających pytań bez satysfakcjonujących odpowiedzi, konfliktu między religijnym wyjaśnieniem świata a własnym doświadczeniem, sprzeczności doktryny z osobistymi wartościami albo utraty zaufania do religijnych autorytetów. Często nie działa jeden czynnik, lecz kilka procesów jednocześnie. Najważniejszą tezą wykładu jest zatem odrzucenie przekonania, że istnieje jedna typowa „psychologia ateisty”. Dwie osoby określające się jako ateiści mogą mieć całkowicie odmienne biografie: jedna nigdy nie wierzyła i nie musiała niczego odrzucać, druga przez dziesięciolecia była głęboko religijna, należała do wspólnoty, podporządkowywała decyzje religii i dopiero później przebudowała cały swój system przekonań. W drugim przypadku utrata wiary może oznaczać również utratę wspólnoty, poczucia bezpieczeństwa, wizji życia po śmierci czy części własnej tożsamości. Psychologia może badać takie procesy oraz społeczne koszty zmiany przekonań. Może pytać, dlaczego człowiek jest przekonany o jego istnieniu lub nieistnieniu i jakie doświadczenia, procesy poznawcze oraz wpływy społeczne ukształtowały te przekonania. Dlatego ostatecznie ciekawsze od pytania „Dlaczego ludzie zostają ateistami?” okazuje się pytanie bardziej fundamentalne: skąd bierzemy przekonania, które wydają nam się tak oczywiste, że przez lata nawet nie przychodzi nam do głowy ich zakwestionować i skąd właściwie wiemy, że są prawdziwe?