Hoe Belgische rechters tot 1993 landlopers naar een kolonie stuurden: Merksplas-Kolonie

Tot 1993 kon een Belgische vrederechter een man zonder dak, zonder inkomen en zonder werk ter beschikking van de regering stellen. In de praktijk betekende dat: de kolonie. Merksplas of Wortel, in de Noorderkempen, vlak bij de Nederlandse grens. Daar werkte hij op de boerderij of in de werkplaatsen, in de jaren zestig voor één frank vijfenzeventig per uur, tot hij genoeg spaargeld had of de minister van Justitie hem liet gaan. Pas de wet van 12 januari 1993 maakte daar een einde aan. Het begon als een plan tegen de armoede, bedacht door een Nederlandse generaal. In 1818 richtte Johannes van den Bosch de Maatschappij van Weldadigheid op; in 1822 kwam er een vrije kolonie in Wortel, en vanaf 1823 bouwde de Maatschappij in Merksplas een gesticht voor duizend bedelaars. Na de Belgische Revolutie ging het project failliet. In 1870 kocht de Belgische staat beide koloniën, en onder de wet van 27 november 1891 werd Merksplas het bedelaarshuis. In 1911 zaten er 5291 mensen; op het hoogtepunt woonden in Wortel en Merksplas samen meer dan zesduizend landlopers. In deze documentaire volgen we Merksplas-Kolonie van de eerste steen tot vandaag: de gedenksteen van kapitein Benjamin van den Bosch uit 1824, de kaarsrechte dreven waarlangs de bewakers alles zagen, de slaappaviljoenen en de kapel van Victor Besme met uitkijkposten voor de bewakers, de grote hoeve en de koer van de aardappelschillers. We lopen mee over de as van de kolonie op een wintermorgen in 1910, en volgen haar door twee wereldoorlogen, een sanatorium en de komst van 1158 Russische krijgsgevangenen in Wortel. We lezen mee met de brieven van Franz Ooms, die zich op 21 december 1965 in Namen zelf als landloper meldde, en volgen zijn zaak tot het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in Straatsburg. En we gaan na waarom in 2021 wel Wortel op de werelderfgoedlijst van UNESCO kwam, en Merksplas niet. Dit is geen spookdorpverhaal: Merksplas-Kolonie is een beschermd landschap waar nog altijd een gevangenis staat, met bewoonde bewakerswoningen, bezoekerscentrum Kolonie 5-7, een brasserie en de oude landlopersbegraafplaats. Wat verdween, is de kolonie voor landlopers. De beelden in deze video zijn deels archief en deels reconstructie; de feiten komen uit de bronnen hieronder. Woon je in Merksplas, Wortel of Hoogstraten, of klopt er iets niet? Zet het in de reacties. Wat je leert • Hoe de Maatschappij van Weldadigheid van generaal Van den Bosch in de jaren 1820 de koloniën van Wortel en Merksplas aanlegde, en waarom het project na 1830 failliet ging • Hoe de wet van 1891 werkte: van de arrestatie en de vrederechter binnen vierentwintig uur tot het bedelaarshuis, het toevluchtshuis, het uurloon en het spaargeld • Hoe het leven in de kolonie eruitzag, van de slaappaviljoenen en de grote hoeve tot de twee wereldoorlogen, en waarom drie landlopers België voor het Europees Hof daagden • Hoe het urgentieprogramma van 1992 de landloperswet afschafte, wat er na 1993 met de landlopers en de domeinen gebeurde, en waarom Wortel werelderfgoed werd en Merksplas niet Educatief en historisch materiaal. Belangrijkste bronnen • Agentschap Onroerend Erfgoed, Inventaris Onroerend Erfgoed: Merksplas Kolonie (ID 122153), Kolonie Wortel (ID 135006) en de fiches van de grote hoeve, de kapel, de slaappaviljoenen en de landlopersbegraafplaats • Europees Hof voor de Rechten van de Mens, De Wilde, Ooms en Versyp tegen België, arrest van 18 juni 1971 • Belgische Kamer en Senaat: wetsvoorstel Cuyvers en Simons tot opheffing van de wet van 27 november 1891 (1990) en Senaatsverslag over het urgentieprogramma voor een meer solidaire samenleving (1992) • Kempens Landschap vzw, Aanvraag erkenning Open Erfgoed Wortel- en Merksplas-Kolonie (2019) • Toon Horsten, Landlopers (Polis) — en andere bronnen #geschiedenis #Vlaanderen #België #Kempen #Merksplas #KoloniënvanWeldadigheid ℹ️ Over deze video Educatief en historisch materiaal. Het script, het onderzoek en de montage zijn eigen werk, gebaseerd op de bronnen in de beschrijving. De visuele reconstructies en de stem van de verteller — een fictief personage — zijn gemaakt met behulp van AI, ter illustratie: dit zijn geen echte opnames of authentiek archiefbeeld. Het verhaal is vereenvoudigd voor een breed publiek en kan kleine benaderingen bevatten. Doel: informeren en herinneren.