ภาพเก่าเล่าเรื่อง: หนังกลางแปลง พากย์เดี่ยว งานบุญกฐิน พ.ศ. 2510

สวัสดีครับ ผมครูบัญญัติ คำประภา เสนอ ภาพเก่าเล่าเรื่อง หนังกลางแปลงในอดีต ที่บริเวณลานวัดบ้านหนองตื่น ตำบลเขวา อำเภอเมืองมหาสารคาม เมื่อปีพุทธศักราช 2510 เป็นบรรยากาศในวันแรกของการตั้งองค์กฐิน ซึ่งเรามักเรียกวันนี้ว่าวันสุกดิบหรือวันรวม ภาพจะเป็นบรรยากาศแบบต่อเนื่องกันไปจากช่วงเย็นถึงช่วงกลางคืน ตั้งแต่การตั้งจอหนังจนฉายหนัง เพื่อสมโภชองค์กฐิน เชิญย้อนอดีตรับชมและรับฟังไปด้วยกันครับ... ภาพที่ 1 บรรยากาศในช่วงกลางวัน ชาวบ้านเตรียมงานบุญกฐิน โดยบริเวณมุมขวาภาพ มีการสร้างผามกฐินซึ่งเป็นซุ้มหรือเพิงชั่วคราว เพิงชั่วคราวนี้มุงด้วยหญ้าคา ตกแต่งชายคาด้วยริ้วผ้าลายธงชาติไทย ทำไว้เพื่อตั้งองค์กฐินในวันสุกดิบหรือวันรวม ซึ่งเป็นวันแรกที่เจ้าภาพนำผ้าไตร เครื่องบริวาร และปัจจัยมารวมกัน โดยจะช่วยกันจัดแต่งองค์กฐินให้สวยงาม ภาพที่ 2 ในช่วงเย็นหน่วยบริการหนังกลางแปลง ที่ไปจ้างมาถึงบริเวณวัดแล้ว พนักงานกำลังเตรียมตั้งจอหนัง ซึ่งเป็นระบบภาพยนตร์ฟิล์มขนาด 16 มิลลิเมตร จอไม่ใหญ่ พอรถหนังมาถึงพนักงานก็จะถามเจ้าภาพว่า จะให้ตั้งฉายหนังตรงไหน เขาจะสำรวจและปักหลักโดยเลือกพื้นที่โล่งแจ้ง ต่อจากนั้นก็จะนำไม้ไผ่หรือเสาโครงมาผูกประกอบกันเป็นโครงจอ แล้วจึงขึงจอผ้าขาว โดยนำจอผ้าขาวมาผูกยึดกับโครงให้เรียบตึง เพื่อไม่ให้ภาพบิดเบี้ยวเวลาฉาย ตามภาพช่วงที่พนักงานกำลังกางจอหนัง เด็กๆ ในหมู่บ้าน ให้ความสนใจมามุงดูเป็นจำนวนมาก โดยมีความตื่นเต้นที่จะได้ดูหนังฟรีในคืนนี้ ภาพที่ 3 เจ้าหน้าที่ช่วยกันตั้งจอหนังในช่วงเย็น ใช้โครงไม้ไผ่แบบดั้งเดิม เจ้าหน้าที่กำลังช่วยกันตั้งขึงขอบจอผ้าขาวขึ้นสู่เสาไม้ไผ่ ที่ผูกประกอบกันเป็นโครงอย่างง่าย สังเกตได้ว่าต้องใช้แรงงานคนและเชือกดึงขึงยึดกับพื้นดินอย่างแน่นหนาเพื่อให้จอเรียบตึงที่สุด ขอบจอสีดำโค้งมน ตัวจอผ้าขาวล้อมรอบด้วยผืนผ้าใบขอบสีดำหนา เพื่อช่วยจำกัดขอบเขตของแสงจากเครื่องฉาย ซึ่งเป็นดีไซน์เป็นเอกลักษณ์ของหน่วยฉายหนังกลางแปลงระบบฟิล์มในยุคนั้น ภาพที่ 4-5 เป็นภาพต่อเนื่องกันในช่วงตั้งจอหนังเสร็จและรอหนังฉาย บรรยากาศเต็มไปด้วยความคึกคัก สะท้อนวิถีชีวิตยามค่ำคืนของคนอีสานในอดีต ชาวบ้านทั้งเด็กและผู้ใหญ่ ต่างพากันเดินทางมาจับจองพื้นที่จนเต็มลาน ส่วนใหญ่นั่งล้อมวงราบไปกับพื้นดิน บางคนนำสาดมาปูนั่ง บางคนนำกระดาษมารองนั่ง คนที่สนิทกัน รู้จักกันหรือญาติกัน มักจะนั่งดูใกล้ๆ กัน การแต่งกายของผู้หญิงส่วนใหญ่ยังคงนุ่งผ้าซิ่นยาว เสื้อลายดอก หรือผ้าถุงพื้นบ้าน ส่วนผู้ชายและเด็กๆ มักจะสวมเสื้อเชิ้ตแขนสั้นและกางเกงขาสั้น บางคนมีผ้าขาวม้าพาดบ่า มีผ้าเตรียมไว้สำหรับห่มกันลมหนาวในช่วงดึก สำหรับจอหนังหรือจอภาพยนตร์ขึงด้วยไม้ไผ่ตั้งตระหง่านอยู่กึ่งกลาง แสงสลัวรอบข้างทำให้เห็นผืนผ้าใบสีขาวเด่นชัด มีเชือกดึงขึงยึดโยงไปรอบทิศทางเพื่อสู้กับลมยามค่ำคืน มีเสาลำโพงฮอร์นทางด้านซ้ายของจอหนัง มีเสาไม้สูงที่ติดตั้งลำโพงฮอร์นหรือลำโพงปากกว้าง หันหน้าเข้าหาคนดู ส่งเสียงเพลงหรือเสียงประกาศเพื่อเรียกคนดูให้มารวมกัน และเป็นตัวกระจายเสียงพากย์สดของคนพากย์ในขณะหนังฉาย มีแม่ค้าหาบเร่แผงลอย บริเวณมุมซ้ายล่างของภาพ ปรากฏภาพแม่ค้าหาบเร่ นั่งอยู่กับพื้นพร้อมไม้คานและตะกร้าหาบใส่ของขาย ซึ่งคาดว่าเป็นอาหารกินเล่นยอดฮิตในยุคนั้น เช่น ถั่วต้ม ข้าวโพดต้ม ข้าวเกรียบ ผัดหมี่ เป็นต้น ถือเป็นภาพสะท้อนเศรษฐกิจขนาดเล็กที่เกิดขึ้นทุกครั้งที่มีมหรสพมาจัดแสดง พ่อค้าบางคนก็ถือถาดใส่ของขาย ถือไฟฉายส่องไปมา เพื่อเรียกลูกค้าที่ต้องการซื้อของ ภาพนี้เป็นภาพสะท้อนถึง "ความสุขใจและกลิ่นอายความตื่นเต้น" ของชาวบ้านในยุคที่ไร้แสงสีจากเทคโนโลยีสมัยใหม่ ทุกสายตาและบทสนทนาในการดูหนังกลางแปลง กำลังพุ่งเป้าไปที่จอหนังผ้าขาวตรงหน้า ภาพที่ 6 บรรยากาศเบื้องหลังการทำงานของ "นักพากย์ภาพยนตร์" ณ บ้านหนองตื่น ตำบลเขวา อำเภอเมืองมหาสารคาม เมื่อปี พ.ศ. 2510 ซึ่งในยุคนั้นภาพยนตร์ส่วนใหญ่ยังเป็นฟิล์มใบ้หรือฟิล์ม 16 มิลลิเมตร ที่ไม่มีเสียงในฟิล์ม ทำให้ต้องพึ่งพาความสามารถของนักพากย์ซึ่งพากย์คนเดียวทั้งเรื่อง ภาพที่ 7 บรรยากาศตอนกลางคืนที่หนังฉายแล้ว ตามภาพมองไม่เห็นจอหนังซึ่งอยู่ทางด้านซ้ายมือ มุมขวาเป็นผามกฐินเป็นซุ้มหรือเพิงชั่วคราว ที่มองเห็นแสงไฟอยู่ไกลๆ มุมซ้ายตรงกลางคือเวทีหมอลำ เป็นคืนสมโภชกฐินที่มีทั้งหนังและหมอลำทำการแสดง สะท้อนให้เห็นถึงความยิ่งใหญ่ของ "งานบุญสมโภชองค์กฐิน" เมื่อปีพุทธศักราช 2510 ซึ่งแสดงให้เห็นวัฒนธรรมการจัดมหรสพแบบ"สองฝั่งประชันกัน" ระหว่างสื่อบันเทิงสมัยใหม่อย่างหนังกับศิลปะพื้นบ้านดั้งเดิมอย่างหมอลำ ศูนย์รวมความบันเทิงในคืนสมโภช หนังกำลังฉายซึ่งจออยู่ฝั่งซ้ายมือนอกเฟรมภาพ ส่วนทางขวาชาวบ้านจำนวนมากกำลังยืนและนั่งเบียดเสียดกันหนาแน่น โดยสายตาคนกลุ่มใหญ่มองไปทางด้านซ้ายมือ ซึ่งเป็นจุดที่กำลังฉายหนัง แสงสว่างสลัวที่จับบนตัวคนดูเกิดจากแสงสะท้อนของจอหนังที่กำลังฉายอยู่ ส่วนเวทีหมอลำ มุมซ้ายบนในระยะไกล มองเห็นแสงไฟสว่างเป็นดวงอยู่ไกลๆ ซึ่งเป็นเวทีของ"หมอลำ" ที่กำลังทำการแสดงขนานกันไป สถาปัตยกรรมชั่วคราวและพิธีกรรมผามกฐินทางขวามือ ปรากฏภาพซุ้มเพิงชั่วคราวที่สร้างขึ้นอย่างง่ายด้วยเสาไม้และมุงหลังคาด้วยหญ้าคา ประดับตกแต่งขอบหลังคาด้วยการขึงริ้วผ้าลายธงชาติไทยอย่างสวยงาม ผามนี้สร้างขึ้นเพื่อใช้เป็นสถานที่ตั้งองค์กฐิน บริเวณรอบๆ มีชาวบ้านบางส่วนยืนจับกลุ่มพูดคุยและร่วมอนุโมทนาบุญในจุดที่สงบกว่าลานมหรสพ มีคนมาดูมากไม่มีที่นั่งจนต้องยืน เนื่องจากในอดีต คนจากหมู่บ้านใกล้เคียง จะพากันมาเที่ยวงานบุญ มาดูหนังหรือมาฟังหมอลำ ขอบคุณที่ติดตามและรับชม โปรดติดตามตอนต่อไป สวัสดีครับ …เครดิต ขอบคุณ... ศาสตราจารย์ Charles F. Keyes : รูปภาพ .............................................................. บัญญัติ คำประภา : สร้างสรรค์/นำเสนอ ติดตามผลงานได้ที่ช่อง Youtube : บัญญัติ คำประภา Facebook Reels : ครูบัญญัติ คำประภา Tiktok : ครูบัญญัติ คำประภา ขอบคุณที่ติดตามและรับชมครับ