Czambuły: jak Sobieski z 3 000 jeźdźców odbił 44 000 jeńców?

Jesień 1672 roku. Turcy zdobyli Kamieniec Podolski i oblegają Lwów, a po Rzeczypospolitej rozlewają się czambuły – tatarskie oddziały, które nie przyszły po zamki, lecz po ludzi. Hetman Jan Sobieski bierze około 3 000 jeźdźców, po dwa konie na człowieka, zostawia tabor i armaty i rusza w pościg za ordą liczącą około 20 000. Jedzie nocą, w deszczu, a drogę wskazują mu łuny płonących wsi. W tym filmie opowiadamy całą historię czambułów i jasyru. Zaczynamy od Chanatu Krymskiego: jak powstało państwo za Perekopem, z czego żyło i dlaczego handel ludźmi był tak ważnym źródłem jego dochodów. Pokazujemy, jak był zbudowany czambuł – kosz, torhak, dwa konie, łuk i rzemień – i dlaczego na kresach bano się pełni księżyca. Opowiadamy o jasyrze: o targu niewolników w Kaffie, o losie jeńców na Krymie i o tym, ilu ludzi naprawdę uprowadzono. Historycy podają od miliona do nawet pięciu milionów, a my wyjaśniamy, skąd biorą się tak różne liczby. Potem wykup i upominki: trynitarze, posłowie, Druszkiewicz wykupiony za sto talarów i parę czapek oraz pieniądze, które Rzeczpospolita latami płaciła chanowi, nie nazywając ich okupem. Dalej obrona granicy: obrona potoczna, wojsko kwarciane i wieczny problem – za mało ludzi na za długą granicę. I bitwy: zwycięstwo pod Łopusznem w 1512 roku i klęska pod Sokalem w 1519 roku księcia Konstantego Ostrogskiego, Udycz, Cecora 1620 i śmierć hetmana Żółkiewskiego, Martynów 1624 i Kantymir Murza, a potem lata, gdy Tatarzy byli sojusznikami, którzy też brali jasyr: Zborów, Batoh, Ochmatów i Cudnów. Najważniejsza część filmu to wyprawa Sobieskiego na czambuły w październiku 1672 roku: Krasnobród, Narol, Niemirów, pułapka nad Wereszycą pod Komarnem i okrążenie pod Kałuszem. Według szacunku samego hetmana uwolniono około 44 000 ludzi, a w drodze padła mniej więcej połowa koni. Na koniec mówimy o tym, jak skończyła się epoka wielkich najazdów – od obrony Lwowa w 1695 roku i Podhajec w 1698 roku do przyłączenia Krymu do Rosji w 1783 roku – i jak zapamiętali ją Jan Kochanowski, Józef Brandt i Henryk Sienkiewicz. Liczby w tej historii są często niepewne. Kronikarze chętnie zawyżali straty wroga, a panegiryści, jak Wespazjan Kochowski, pisali o bitwach bez polskich ofiar. Tam, gdzie źródła się różnią, podajemy rozrzut oszacowań i mówimy, czyja to relacja. A Ty jak myślisz: czy Rzeczpospolita mogła raz na zawsze skończyć z czambułami? Napisz w komentarzu. Rozdziały: 0:00 Łuna zamiast mapy 3:11 Państwo za Perekopem 6:31 Dwa konie, łuk i rzemień 9:38 Pełnia księżyca 13:31 Jasyr 17:30 Sto talarów i para czapek 21:00 Za mało ludzi na za długą granicę 24:39 Ostrogski: zwycięstwo i klęska 28:03 Kantymir, wróg na dwadzieścia lat 31:26 Sojusznik, który bierze jasyr 34:50 Hetman jedzie na łunę 39:19 Pułapka pod Komarnem 42:40 Kałusz i rachunek wyprawy 45:40 Ostatni czambuł Andrzej Gliwa, „The Tatar military art of war in the early modern period: an example of asymmetric warfare”, Acta Poloniae Historica 114, 2016; Andrzej Gliwa, „Kraina upartych niepogód. Zniszczenia wojenne na obszarze ziemi przemyskiej w XVII wieku”, Przemyśl 2013; Natalia Królikowska, „Status społeczny, warunki życia i religijność niewolników z ziem Rzeczypospolitej na Krymie w XVII w.”, Przegląd Historyczny 105/4, 2014; Mirosław Nagielski, „Sytuacja jeńców w początkowym okresie powstania Bohdana Chmielnickiego 1648–1652”, Przegląd Historyczny 105/4, 2014; Dariusz Kołodziejczyk, „Slave hunting and slave redemption as a business enterprise”, Oriente Moderno 86/1, 2006; Guillaume Le Vasseur de Beauplan, „Opisanie Ukrainy”; Michalo Lituanus, „De moribus Tartarorum, Lituanorum et Moscorum” (XVI w.); Michał Sikorski, „Wyprawa Sobieskiego na czambuły tatarskie 1672”, Zabrze 2007; Zbigniew Hundert, „Husaria koronna w wojnie polsko-tureckiej 1672–1676”, Oświęcim 2014; Leszek Podhorodecki, „Chanat Krymski i jego stosunki z Polską w XV–XVIII w.”, 1987; Wespazjan Kochowski, „Klimakter IV”; Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, artykuły o wyprawie 1672; Wikipedia: Wyprawa Jana Sobieskiego na czambuły tatarskie, Bitwa pod Komarnem, Bitwa pod Niemirowem (1672), Bitwa pod Kałuszem, Czambuł, Jasyr, Chanat Krymski, Obrona potoczna, Bitwa pod Łopusznem, Bitwa pod Sokalem (1519), Bitwa pod Cecorą, Bitwa pod Martynowem, Bitwa pod Zborowem, Bitwa pod Batohem, Bitwa pod Cudnowem