4 Dlaczego mówienie jest działaniem

Ten wykład powstał z inspiracji książką How to Do Things with Words (Jak działać słowami) Johna Langshawa Austina, brytyjskiego filozofa, jednego z najważniejszych przedstawicieli filozofii języka XX wieku. Książka, opublikowana pośmiertnie w 1962 roku na podstawie wykładów wygłoszonych na Uniwersytecie Harvarda, zapoczątkowała jeden z najbardziej wpływowych zwrotów w myśleniu o języku. Austin postawił pytanie, które na pierwszy rzut oka wydaje się niemal banalne: czy kiedy mówimy, zawsze tylko opisujemy rzeczywistość? Przez długi czas filozofowie koncentrowali się przede wszystkim na zdaniach, które można uznać za prawdziwe albo fałszywe. Język miał przedstawiać świat, przekazywać informacje i formułować sądy. Austin zauważył jednak, że ogromna część naszych wypowiedzi robi coś zupełnie innego. Kiedy mówimy „obiecuję”, nie opisujemy obietnicy. Składamy ją. Kiedy wypowiadamy „przepraszam”, wykonujemy określony akt społeczny. Kiedy podczas ceremonii ktoś mówi „ogłaszam was małżeństwem”, słowa mogą ustanowić nową rzeczywistość prawną i społeczną. Język nie tylko przedstawia świat. Język jest również sposobem działania w świecie. Austin nazwał takie wypowiedzi performatywami. Ich znaczenie nie sprowadza się do tego, czy są prawdziwe albo fałszywe. Ważne jest również to, czy zostały wypowiedziane we właściwych okolicznościach, przez odpowiednią osobę i zgodnie z obowiązującą procedurą. Nie każdy może skutecznie ogłosić wyrok sądowy. Nie każde wypowiedziane „obiecuję” oznacza prawidłowo złożoną obietnicę. Nie wystarczy wypowiedzieć odpowiednich słów, żeby dokonać określonego działania. Austin pokazuje więc coś niezwykle interesującego: skuteczność języka zależy od niewidzialnej sieci społecznych reguł, instytucji, relacji i oczekiwań. W dalszej części swoich rozważań filozof rozwija teorię aktów mowy, wyróżniając trzy wymiary wypowiedzi. Akt lokucyjny polega na powiedzeniu czegoś o określonym znaczeniu. Akt illokucyjny to działanie wykonywane poprzez wypowiedź: pytanie, ostrzeżenie, obietnica, rozkaz czy prośba. Akt perlokucyjny dotyczy natomiast skutków, jakie nasze słowa wywołują u innych ludzi — mogą przekonać, przestraszyć, uspokoić albo skłonić kogoś do działania. Ta różnica zmienia sposób, w jaki możemy rozumieć komunikację. To samo zdanie może pełnić zupełnie różne funkcje. „Jest tu zimno” może być zwykłym stwierdzeniem, ale może też oznaczać prośbę o zamknięcie okna. Żeby zrozumieć wypowiedź, nie wystarczy znać znaczenia słów. Trzeba jeszcze rozpoznać, co człowiek próbuje za ich pomocą zrobić. W tym miejscu filozofia Austina otwiera drogę do znacznie szerszych pytań. Co właściwie robią z nami słowa polityków? Jak instytucje ustanawiają społeczne fakty poprzez deklaracje, nominacje i decyzje? Dlaczego jedno zdanie wypowiedziane przez osobę posiadającą autorytet może zmienić czyjeś życie, podczas gdy identyczne słowa wypowiedziane przez kogoś innego nie mają takiej mocy? I co dzieje się w świecie mediów społecznościowych, w którym słowa nieustannie nie tylko coś komunikują, ale także oskarżają, wykluczają, mobilizują, nadają status i tworzą wspólnoty? Austin pozwala zobaczyć język jako część infrastruktury życia społecznego. Nie jest on jedynie narzędziem przekazywania gotowych myśli. Uczestniczy w tworzeniu zobowiązań, relacji i instytucjonalnej rzeczywistości. To również ważna perspektywa dla rozumienia narracji. Opowieść nie musi być wyłącznie reprezentacją wydarzeń. W określonych warunkach może stać się działaniem, które zmienia sposób, w jaki ludzie postrzegają siebie, innych i swoje możliwości. Dlatego ten wykład nie jest streszczeniem książki Austina, lecz autorską refleksją inspirowaną jej najważniejszymi ideami. A jeśli najważniejszą właściwością języka nie jest to, że pozwala nam opisywać rzeczywistość, lecz to, że za jego pomocą nieustannie ją współtworzymy? Uwaga: Ten materiał stanowi autorską interpretację inspirowaną wybranymi ideami książki J. L. Austina How to Do Things with Words i nie zastępuje lektury oryginalnej publikacji. #JLAustin #HowToDoThingsWithWords #aktyMowy #performatywność #filozofiaJęzyka #język #komunikacja #narracja #storytelling #filozofia #FacetMyśli