โครคัส (Crocus) ดอกไม้กลางหิมะ ผู้ให้กำเนิดทองคำสีแดง

ในช่วงปลายฤดูหนาว ขณะที่พื้นดินในหลายพื้นที่ของเขตหนาวยังคงมีหิมะปกคลุม และต้นไม้จำนวนมากยังไม่กลับมาแตกใบ ดอกไม้ขนาดเล็กสีม่วง สีขาว และสีเหลืองบางดอก กลับเริ่มปรากฏขึ้นจากพื้นดิน บางครั้งดอกไม้เหล่านี้เบ่งบานอยู่ท่ามกลางหิมะที่ยังละลายไม่หมด ราวกับกำลังบอกว่า ฤดูหนาวอันยาวนานกำลังจะผ่านพ้นไป ดอกไม้เหล่านี้คือ โครคัส (Crocus) โครคัสเป็นพืชล้มลุกขนาดเล็กในวงศ์ ไอริเดซีอี (Iridaceae) และมีสมาชิกอยู่มากกว่า 250 ชนิด ถิ่นธรรมชาติของโครคัสกระจายตั้งแต่บริเวณเมดิเตอร์เรเนียนและยุโรปบางส่วน ผ่านแอฟริกาเหนือ ตะวันออกกลาง และเอเชียกลาง ไปจนถึงบริเวณซินเจียงทางตะวันตกของจีน ใต้พื้นดิน โครคัสมีส่วนสะสมอาหารที่เรียกว่า คอร์ม (corm) แม้จะมีรูปร่างคล้ายหัวของพืชหลายชนิด แต่ในทางพฤกษศาสตร์ คอร์ม (corm) ไม่ใช่ บัลบ์ (bulb) แบบเดียวกับหัวของทิวลิป เมื่อถึงฤดูกาล ใบเรียวยาวสีเขียวซึ่งมักมีแถบสีอ่อนพาดตามแนวกลางใบจะปรากฏขึ้น พร้อมกับดอกรูปถ้วยขนาดเล็ก ส่วนที่ดูคล้ายกลีบดอกมีทั้งหมด 6 ส่วน และอาจมีตั้งแต่สีม่วง ขาว เหลือง ไปจนถึงดอกที่มีลวดลายสลับกัน แต่โครคัสไม่ได้เบ่งบานพร้อมกันทุกชนิด บางชนิดออกดอกตั้งแต่ช่วงปลายฤดูหนาวถึงต้นฤดูใบไม้ผลิ จึงกลายเป็นหนึ่งในดอกไม้กลุ่มแรก ๆ ที่นำสีสันกลับคืนสู่ภูมิประเทศหลังฤดูหนาว ขณะที่โครคัสอีกหลายชนิดกลับเลือกออกดอกในช่วงฤดูใบไม้ร่วง และในบรรดาโครคัสเหล่านั้น มีอยู่ชนิดหนึ่งที่มนุษย์ให้คุณค่ามานานนับพันปี ชื่อของโครคัสชนิดนี้คือ โครคัส ซาทิวัส (Crocus sativus) หรือ แซฟฟรอน โครคัส (Saffron Crocus) ซึ่งเป็นโครคัสชนิดที่ให้เครื่องเทศที่เรียกว่า หญ้าฝรั่น หรือ แซฟฟรอน (Saffron) เมื่อดอกสีม่วงของ แซฟฟรอน โครคัส (Saffron Crocus) บานขึ้น หากมองเข้าไปบริเวณกลางดอก จะเห็นเส้นสีแดงสดยื่นออกมาอย่างโดดเด่น สิ่งที่มีค่าที่สุดของดอกนี้ไม่ใช่กลีบดอกและไม่ใช่เกสรตัวผู้สีเหลืองแต่คือส่วนของเกสรตัวเมียที่เรียกว่าสติกมา (stigma) หนึ่งดอกมี สติกมา (stigma) สีแดงเพียง 3 เส้น และเมื่อเส้นเล็ก ๆ เหล่านี้ถูกเก็บ แยก และทำให้แห้ง ก็จะกลายเป็นเครื่องเทศที่เรารู้จักกันในชื่อ แซฟฟรอน (Saffron) หรือหญ้าฝรั่น สิ่งที่ทำให้ แซฟฟรอน (Saffron) มีราคาสูง ไม่ได้เกิดจากตัวดอกเพียงอย่างเดียว แต่เกิดจากปริมาณดอกไม้และแรงงานมหาศาลที่ซ่อนอยู่เบื้องหลังเครื่องเทศเพียงเล็กน้อย การผลิต แซฟฟรอน (Saffron) แห้งเพียงหนึ่งกิโลกรัม อาจต้องใช้ดอกโครคัสนับแสนดอก ดอกแต่ละดอกต้องถูกเก็บเกี่ยว และ สติกมา (stigma) เล็ก ๆ เพียงสามเส้นต้องถูกแยกออกอย่างระมัดระวัง กระบวนการหลายขั้นตอนจึงยังคงต้องอาศัยแรงงานคนจำนวนมาก อย่างไรก็ตาม ก่อนจะจบเรื่องของโครคัส ยังมีชื่อหนึ่งที่สร้างความสับสน และความสับสนครั้งนี้อาจเป็นอันตรายได้ นั่นคือคำว่า“ออทัมน์ โครคัส (Autumn Crocus)” เพราะ แซฟฟรอน โครคัส (Saffron Crocus) หรือ โครคัส ซาทิวัส (Crocus sativus) ออกดอกในฤดูใบไม้ร่วง แต่ยังมีพืชอีกชนิดหนึ่งที่มีดอกสีม่วงชมพู หน้าตาคล้ายโครคัส และมักถูกเรียกด้วยชื่อสามัญว่า ออทัมน์ โครคัส (Autumn Crocus) หรือ เมโดว์ แซฟฟรอน (Meadow Saffron) เช่นเดียวกัน ชื่อวิทยาศาสตร์ของพืชชนิดนี้คือโคลชิคัม ออทัมนาเล (Colchicum autumnale) แม้หน้าตาจะคล้ายกัน แต่ โคลชิคัม ออทัมนาเล (Colchicum autumnale) ไม่ใช่โครคัส พืชชนิดนี้อยู่คนละสกุลและมีสาร โคลชิซีน (colchicine) ซึ่งสามารถก่อให้เกิดพิษรุนแรงได้ ดังนั้น การที่พืชสองชนิดมีดอกคล้ายกัน และยังมีชื่อสามัญที่ชวนให้สับสน ไม่ได้หมายความว่าพืชทั้งสองชนิดสามารถนำมาใช้แทนกันได้ แซฟฟรอน (Saffron) สำหรับอาหารมาจากสติกมา (stigma) ของ โครคัส ซาทิวัส (Crocus sativus) ที่ได้รับการปลูกและเก็บเกี่ยวอย่างถูกต้อง ไม่ใช่การเก็บดอกไม้ที่มีรูปร่างคล้ายกันจากธรรมชาติมาใช้แทน จากดอกไม้ขนาดเล็กที่ปรากฏขึ้นในช่วงเวลาที่หิมะยังละลายไม่หมด โครคัสพาเราเดินทางไปไกลกว่าสวนในฤดูใบไม้ผลิ โครคัสชนิดหนึ่งมอบสติกมา (stigma) เพียงสามเส้นต่อดอก แต่กลับสร้างเครื่องเทศที่ได้รับสมญาว่า “ทองคำสีแดง” กระบวนการทำให้แห้งช่วยสร้างคุณลักษณะด้านกลิ่นที่เราจดจำจากแซฟฟรอน (Saffron) ขณะที่พืชผู้ให้กำเนิดเครื่องเทศชนิดนี้กลับไม่สามารถสร้างเมล็ดเพื่อสืบพันธุ์ได้ตามปกติ และถูกมนุษย์ขยายพันธุ์จากคอร์ม (corm) ต่อเนื่องกันมาเป็นเวลายาวนาน เรื่องราวของโครคัสปรากฏอยู่บนผนังจากโลกยุคสำริด เดินทางผ่านเส้นทางการค้า เข้าไปเกี่ยวข้องกับความขัดแย้งในยุโรป และยังหลงเหลืออยู่ในตำนานที่เล่าต่อกันมาหลายยุคสมัย แต่สำหรับโครคัสที่เบ่งบานในช่วงต้นฤดูใบไม้ผลิ ดอกไม้เล็ก ๆ เหล่านี้ยังคงทำสิ่งเดิมในทุกฤดูกาล ค่อย ๆ ปรากฏขึ้นจากพื้นดิน ในขณะที่ความหนาวเย็นกำลังจางหาย และนำสีสันชุดแรก ๆ กลับคืนสู่ภูมิประเทศ ก่อนที่ฤดูใบไม้ผลิจะเริ่มต้นขึ้นอีกครั้ง กดติดตาม Floral Displays แล้วมาร่วมทำความรู้จักเรื่องราวของดอกไม้สวย ๆ จากทั่วโลกไปด้วยกันนะคะ #โครคัส #ดอกหญ้าฝรั่น #Crocus #Saffron