Stefan Czarniecki | Jak wódz ze srebrną blaszką w ustach trafił do hymnu Polski?

Grudzień tysiąc sześćset pięćdziesiątego ósmego roku. Nad zimną cieśniną w Danii stoi starzec z ogoloną głową i siwą brodą. Za chwilę poprowadzi polską jazdę wpław przez morze na wyspę Als. Nazywa się Stefan Czarniecki i niecałe sto czterdzieści lat później jego imię trafi do pieśni, która dziś jest hymnem Polski. Ale kim naprawdę był człowiek, którego jedni nazywają zbawcą ojczyzny, a inni rzeźnikiem? W tym filmie opowiadamy całe jego życie, bez upiększeń. Na jego wojny patrzymy też oczami Jana Chryzostoma Paska, który służył w jego dywizji, i porównujemy pamiętnik z ustaleniami historyków. Zaczynamy w Czarncy, w gromadzie synów drobnego szlachcica, dla których nie starczy ziemi. Potem lata służby w chorągwiach kozackich, Smoleńsk, Kumejki i Ochmatów. W tysiąc sześćset czterdziestym ósmym przychodzi powstanie Chmielnickiego: Żółte Wody, niewola, Beresteczko i rzeź jeńców pod Batohem. Pod Monastyryszczem kula trafia go w podniebienie i odtąd mówi przez srebrną blaszkę. Potem potop. Czarniecki broni Krakowa, oddaje go Szwedom i siedzi przy stole Karola Gustawa. Przegrywa pod Gołębiem, ale zmienia sposób walki: wojna szarpana, chłopi z kosami, wreszcie zwycięstwo pod Warką. Wyjaśniamy, dlaczego buławę hetmańską dostał nie on, tylko Jerzy Lubomirski, i skąd wzięło się słynne powiedzenie „nie z soli, ani z roli”. Dalej Dania: przeprawa na Als, zamek Kolding i jedyny portret malowany za jego życia. Potem wojna z Moskwą: Połonka i nierozstrzygnięta bitwa nad Basią. Nie pomijamy ciemnej strony. Opowiadamy o rzezi Stawiszcz, o rabunkach jego wojska i o tym, co w ukraińskiej pamięci znaczy jego imię. Rozdzielamy przy tym to, co jest w źródłach, od późniejszych legend, takich jak opowieść o kościach Chmielnickiego w Subotowie. Na koniec buława na sześć tygodni, śmierć w drodze do Lwowa, pomnik w Tykocinie i droga do hymnu. Uwaga: wiele liczb z tej epoki to szacunki. Liczebność wojsk i straty pod Gołębiem, Warką, Połonką i nad Basią podajemy z rozrzutem i z nazwą źródła. Pamiętnik Jana Chryzostoma Paska, naocznego świadka, jest barwny, ale często przesadza. Liczby ofiar na Ukrainie są w źródłach bardzo różne. Nie wiemy też na pewno, czy w Danii ludzie płynęli przy koniach, czy w łodziach, ani gdzie dokładnie był Czarniecki w decydującej chwili pod Warką. A jak wy oceniacie Czarnieckiego: bohater czy zbrodniarz? Napiszcie w komentarzu i zostańcie na kanale Żelazo i Krew. Rozdziały: 0:00 Zimna cieśnina 2:25 Gromada synów 5:40 Niewola 7:46 Srebrna blaszka 10:08 Kraków 12:25 Gołąb 15:15 Wojna szarpana 16:38 Warka 19:16 Nie z soli, ani z roli 21:57 Przez morze 24:33 Połonka 27:16 Basia 29:33 Stawiszcze 31:48 Buława na sześć tygodni 33:07 Bohater czy zbrodniarz? Źródła i literatura: Adam Kersten, „Stefan Czarniecki 1599–1665” (Warszawa 1963; Lublin 2006); Adam Kersten, „Kampania zimowa 1656 roku na Lubelszczyźnie”, Rocznik Lubelski 5 (1962); K. Łopatecki, W. Krawczuk, „Szwedzki plan oblężenia Krakowa z 1655 roku”, Z Dziejów Kartografii XXIV (2022); Jan Chryzostom Pasek, „Pamiętniki” (oprac. J. Czubek); Leszek Podhorodecki, „Rapier i koncerz” (1985); Paweł Skworoda, „Warka–Gniezno 1656” (Bellona 2004); Mirosław Nagielski, „Warka 1656” (seria „Zwycięskie Bitwy Polaków”, t. 29, 2015); Marcin Gawęda, „Połonka–Basia 1660” (Bellona 2005); Wojciech Kajtoch, „Esej o tym, jak Pan Jan Chryzostom Pasek z Moskwą wojował”, Przegląd Wschodnioeuropejski 6/1 (2015); „Bitwy polskie. Leksykon” (Znak 1999); Encyklopedia Historii Ukrainy, hasło „Czarniecki Stefan”; W. Łazurenko, artykuł o wydarzeniach 1664 r. w Subotowie (Humanitarnyj wisnyk, Czerkasy). Wikipedia: Stefan Czarniecki; Bitwa pod Gołębiem; Bitwa pod Warką; Oblężenie Krakowa (1655); Bitwa pod Połonką; Bitwa nad Basią; Bitwa pod Stawiszczami.