Śląskie Morze zabrało wieś 2000 ludzi, kościół i cmentarz: Jezioro Goczałkowickie, Śląsk

Jezioro Goczałkowickie, które Ślązacy nazywają Śląskim Morzem, od lipca 1956 roku daje wodę Górnemu Śląskowi i Zagłębiu. Pod jego taflą leży większość Zarzecza — wsi wzmiankowanej w 1223 roku, która po wojnie liczyła około 3000 mieszkańców. Latem 1954 roku ludzie dostali urzędowe nakazy opuszczenia domów. Według Archiwum Państwowego w Katowicach z terenu zbiornika przesiedlono około 2000 osób z 428 gospodarstw. Rozebrano 340 domów, XVIII-wieczny kościół Matki Boskiej Śnieżnej, dwie szkoły i dwie remizy, a cmentarz ekshumowano w pośpiechu. To film o decyzji i o jej cenie. O Wiśle, która w 1906 roku zalała w Zarzeczu około 80 gospodarstw, a w 1924 roku wylewała cztery razy. O zleceniu Ministerstwa Komunikacji z 1947 roku, o Państwowym Kierownictwie Budowy Zbiornika powołanym 1 stycznia 1950 roku i o junakach ze spychaczami, którzy usypali zaporę długą na 2980 metrów. O tym, dlaczego na dnie zostały bunkry z 1939 roku, przyczółki mostu i pnie po wyciętym lesie — i dlaczego na jednym z bunkrów stoi dziś stacja meteorologiczna. Opowiadamy, jaki wybór dostali wysiedleni: rozebrać własny dom i odbudować go gdzie indziej albo przyjąć gospodarstwo zamienne. Rozjechali się do 72 miejscowości. Obraz Matki Boskiej Gołyskiej trafił do kościoła w Chybiu, dziś sanktuarium, a pomnik poległych w I wojnie światowej — na tamtejszy cmentarz. W 1992 roku, przy niskiej wodzie, dno odsłoniło resztki nagrobków i ludzkie szczątki. Pokazujemy też drugą stronę. W lipcu 2000 roku zbiornik zmniejszył szczyt fali powodziowej o 90 procent, w suszy 2003 roku ratował Małą Wisłę, a po remoncie zapory w latach 2001–2005 jej koronę po pół wieku otwarto dla spacerowiczów. Przyroda, której przez dekady nikt tu nie przeszkadzał, zrobiła z jeziora ostoję Natura 2000 z największym w Polsce lęgowiskiem ślepowrona, a od 2023 roku można je oglądać z wieży widokowej w Wiśle Małej. Sprawdzamy liczby, które się różnią: archiwum mówi o około 2000 przesiedlonych z terenu zalewu, prasa o około 400 rodzinach, a Towarzystwo Miłośników Zarzecza o wsi, która po wojnie liczyła 3000 osób. Mówimy też wprost, czego w źródłach nie znaleźliśmy: dokąd przeniesiono szczątki z cmentarza i ile dostali gospodarze za swoje domy. W tej historii są konkretni ludzie: ksiądz Alojzy Loehn, który w 1787 roku poświęcił kamień węgielny pod kościół, pisarz ludowy Ludwik Kobiela, Edward Przemyk, który w 1994 roku założył Towarzystwo Miłośników Zarzecza, reżyserka Aleksandra Fudala, autorka filmu „Zatopione w pamięci”, i ich sąsiedzi rozproszeni od Wapienicy po Małopolskę. Czego się dowiesz: — jak wyglądało Zarzecze od 1223 roku do lata 1954: granica Prus i Austrii na Starej Wiśle, kościół, osiem gospód i powodzie — kto i kiedy zdecydował o budowie zbiornika i dlaczego budowano go w takim pośpiechu — jak wysiedlano wieś, co stało się z kościołem i cmentarzem i co odsłoniło dno w 1992 roku — dlaczego ziemia zalanej wsi należy dziś do innej gminy niż jej ocalała część — co zostało: woda w kranach Śląska, bunkier ze stacją pogodową, Izba Regionalna w Chybiu i ocalały skrawek Zarzecza Materiał edukacyjny i historyczny. Środek Zarzecza leży pod wodą, ale niewielka część wsi — sołectwo Zarzecze w gminie Chybie — istnieje i jest zamieszkana. Zbiornik jest objęty ochroną sanitarną: nie wolno się w nim kąpać ani po nim pływać. Główne źródła: — Archiwum Państwowe w Katowicach: „U źródeł Wisły — Jezioro Goczałkowickie” (na podstawie akt PPRN w Pszczynie) — Andrzej Siudy, „Zbiornik Goczałkowicki świeżo po remoncie”, Nowoczesne Budownictwo Inżynieryjne, 2006 — dzieje.pl (PAP): „Historia wysiedlonej wsi i jej mieszkańców w filmie dokumentalnym” (2013) — pless.pl: „Tak powstało «Śląskie Morze». 70 lat od zakończenia budowy Jeziora Goczałkowickiego” — Gmina Chybie (chybie.pl): zarys historyczny gminy i materiały Towarzystwa Miłośników Zarzecza — i inne źródła #historia #Zarzecze #JezioroGoczałkowickie #ŚląskieMorze #Śląsk #Chybie #Goczałkowice ℹ️ O tym filmie Materiał edukacyjny i historyczny. Scenariusz, kwerenda i montaż są autorskie, oparte na źródłach wymienionych w opisie. Rekonstrukcje wizualne oraz głos narratora powstały przy pomocy sztucznej inteligencji, w celach ilustracyjnych — nie są to prawdziwe nagrania ani autentyczne materiały archiwalne. Historia została uproszczona dla szerokiej publiczności i może zawierać drobne przybliżenia. Cel: informować i ocalić pamięć miejsca.