"સીક્વન્સિંગ સિસ્ટમ અને કોઝ લિસ્ટ: ડિજિટલ યુગમાં વકીલો પર વધતું માનસિક દબાણ" - Adv G J Dafada

નમસ્કાર મિત્રો, જ્યારે પણ આપણે કોઈ અદાલત કે કોર્ટરૂમની કલ્પના કરીએ છીએ, ત્યારે આપણને ન્યાયાધીશ, વકીલો, કાનૂની દલીલો અને કાયદાના જાડા પુસ્તકો યાદ આવે છે. પરંતુ શું તમે જાણો છો કે કોર્ટની અંદર એક પણ કેસની દલીલ શરૂ થાય કે કોઈ ચુકાદો સંભળાવવામાં આવે, તે પહેલાં એક એવો દસ્તાવેજ આખી અદાલતની કાર્યવાહી નક્કી કરે છે, જેના વગર ન્યાયતંત્રનું આખું માળખું ખોરવાઈ જાય? આ દસ્તાવેજનું નામ છે - "કોઝ લિસ્ટ" (Cause List). આજે આપણે આ વીડિયોમાં ચર્ચા કરીશું કે કેવી રીતે એક નાનકડું કાગળિયું વકીલોની આખી જિંદગી, ન્યાયાધીશોનું કામ અને સામાન્ય માણસના ન્યાયની આખી સફર નક્કી કરે છે. આ વિષય માત્ર વકીલો માટે જ નહીં, પણ કાયદા અને ન્યાય પ્રણાલીને સમજવા માંગતા દરેક સામાન્ય નાગરિક માટે પણ ખૂબ જ રસપ્રદ છે. સૌ પ્રથમ એ સમજીએ કે આ કોઝ લિસ્ટ આખરે છે શું? સરળ ભાષામાં કહીએ તો, કોઝ લિસ્ટ એ અદાલતનું દૈનિક અથવા સાપ્તાહિક સત્તાવાર સમયપત્રક છે. જેમ સ્કૂલમાં ટાઇમટેબલ હોય છે, તેમ કોર્ટમાં કયો કેસ કયા નંબરે અને ક્યારે સાંભળવામાં આવશે, તેની આખી યાદી એટલે કોઝ લિસ્ટ. ઇતિહાસમાં આ લિસ્ટ કોર્ટની બહાર કાગળ પર ચોંટાડવામાં આવતું હતું, જે આજે ડિજિટલ બનીને ઈ-કોર્ટ્સ (e-Courts) પ્લેટફોર્મ પર ઓનલાઈન ઉપલબ્ધ છે. કાયદાના વ્યવસાયમાં એક સમય એવો હતો જ્યારે ટેક્નોલોજી આટલી આગળ નહોતી. જે વકીલોએ ૮૦ કે ૯૦ ના દાયકામાં વકીલાત શરૂ કરી છે, તેમને બરાબર યાદ હશે કે રોજ સાંજે બાર એસોસિએશન તરફથી એક છોકરો દોડતો આવતો અને બધી ચેમ્બર્સની બહાર કોઝ લિસ્ટના કાગળોનું બંડલ ફેંકીને જતો રહેતો. એ કાગળ ખૂબ જ સામાન્ય અને સસ્તી ગુણવત્તાનો હતો. ક્યારેક તો તેની શાહી પણ હાથમાં ચોંટી જતી. પણ એ કાગળની કિંમત ભલે ગમે તે હોય, વકીલો અને જુનિયર વકીલો માટે તેની કિંમત કોઈ કિંમતી પાર્સલ કે ભોજન કરતાં પણ વધારે હતી. એ લિસ્ટ હાથમાં આવતાની સાથે જ ચેમ્બરનું આખું વાતાવરણ બદલાઈ જતું. ફાઈલો બહાર નીકળતી, નોટ્સ તૈયાર થતી, કાયદાના પુસ્તકો ખૂલતા અને બીજા દિવસની રણનીતિઓ નક્કી થતી. એ કાગળનું આયુષ્ય ભલે માત્ર થોડા કલાકોનું જ હતું, કારણ કે સાંજ પડતાં સુધીમાં તે નકામું થઈ જતું, પણ તે જે આશાઓ અને અપેક્ષાઓ લઈને આવતું, તે ક્યારેય હંગામી નહોતી. આજે સમય બદલાયો છે. હવે જાડા અને ખરબચડા કાગળોની જગ્યાએ હાઈકોર્ટની વેબસાઈટ પર નેટ ફોર્મેટેડ પીડીએફ (PDF) અપલોડ થાય છે. વકીલોને તેમના મોબાઈલ પર ઓટોમેટેડ નોટિફિકેશન મળી જાય છે કે તેમનો કેસ કઈ બેન્ચ સામે અને કયા આઈટમ નંબરે લિસ્ટેડ છે. પરંતુ, આ ડિજિટલ ક્રાંતિ પછી પણ, કોઝ લિસ્ટની મૂળ ભાવના અને તેનો વટ આજે પણ એવો જ છે. કોઝ લિસ્ટમાં તમારા કેસનો નંબર કયો છે, તે વકીલના આખા દિવસનો મૂડ અને તેની તૈયારી નક્કી કરે છે. જો કેસ શરૂઆતના નંબરોમાં હોય, તો સવારથી જ વકીલ માનસિક દબાણમાં હોય છે. વકીલો કોઝ લિસ્ટ જોતાની સાથે જ ગણતરી માંડવા બેસી જાય છે કે તેમનો નંબર અંદાજે કેટલા વાગ્યે આવશે. ન્યાયતંત્રમાં એક જૂની પરંપરા રહી છે. સામાન્ય રીતે સોમવાર, બુધવાર અને શુક્રવાર 'મિસલેનિયસ દિવસો' એટલે કે પરચુરણ બાબતો, નવા કેસોની એડમિશન હિયરિંગ અને નોટિસ પછીની પ્રક્રિયા માટે અનામત રાખવામાં આવે છે. જ્યારે મંગળવાર અને ગુરુવાર ફાઈનલ હિયરિંગ એટલે કે જે કેસોની અંતિમ સુનાવણી બાકી હોય તેના માટે રાખવામાં આવે છે. વકીલો આ દિવસો મુજબ જ પોતાની તૈયારીઓ કરે છે. પરંતુ તાજેતરના વર્ષોમાં, ખાસ કરીને જમ્મુ-કાશ્મીર અને લદ્દાખ હાઈકોર્ટ સહિત દેશની ઘણી અદાલતોમાં એક નવી સિસ્ટમ શરૂ થઈ છે, જેને "સીક્વન્સિંગ સિસ્ટમ" (Sequencing System) કહેવામાં આવે છે. આ નવી પદ્ધતિએ વકીલોની જિંદગીમાં એક મોટો પડકાર ઉભો કર્યો છે. સીક્વન્સિંગ સિસ્ટમમાં શું થાય છે કે જજ સાહેબ સવારે કોર્ટરૂમમાં આવીને નક્કી કરે છે કે કેસો કયા ક્રમમાં ચલાવવા, ભલે તેનો સીરીયલ નંબર કોઝ લિસ્ટમાં ગમે તે હોય. આનો હેતુ સારો છે - જેમ કે જેલના કેસો, જામીનની અરજીઓ કે અતિ તાકીદના કેસોને પહેલા ન્યાય મળી શકે. પરંતુ આના કારણે આખી કોઝ લિસ્ટનું માળખું ખોરવાઈ જાય છે. ધારો કે કોઈ કેસનો નંબર ૨૦૦ મો હોય, પણ જજ સાહેબ તેને સવારે ૧૧ વાગ્યે જ સાંભળવાનું શરૂ કરી દે, અને જે કેસ ત્રીજા નંબરે હોય તેને બપોરે સાડા ત્રણ વાગ્યે મુલતવી રાખે. સવારે સાડા દસ વાગ્યા પછી કોર્ટરૂમની બહાર જે ડિસ્પ્લે બોર્ડ હોય છે, તેના પર અચાનક નંબરો બદલાવા લાગે છે. આ અનિશ્ચિતતાના કારણે વકીલો, ખાસ કરીને સિનિયર વકીલો અને જેઓ ટેક્નોલોજી સાથે બહુ કમ્ફર્ટેબલ નથી, તેમને ભારે મુશ્કેલી પડે છે. વકીલોમાં એક અનોખો ડર અને ચિંતા પેદા થાય છે. ઘણીવાર એવું બને છે કે એક વકીલ વિચારીને બેઠો હોય કે તેનો કેસ બપોરે આવશે, અને અચાનક ડિસ્પ્લે બોર્ડ પર તેનો નંબર ફ્લેશ થાય છે. કોર્ટરૂમમાં દોડાદોડી મચી જાય છે. કેસ ક્યાંક મિસ ન થઈ જાય, ક્લાયન્ટને શું જવાબ આપીશું, આ બધી ચિંતાઓ વકીલ પર એક વધારાનો માનસિક તણાવ ઊભો કરે છે. આપણે એ પણ સમજવું પડશે કે ન્યાયાધીશો પણ અસાધારણ દબાણ હેઠળ કામ કરી રહ્યા છે. જે એન્જિનની ક્ષમતા મર્યાદિત હોય, તેની પાસેથી ક્ષમતા કરતાં પાંચ ગણું કામ લેવામાં આવી રહ્યું છે. તેઓ દરરોજ સો-સો કેસોની ફાઈલો વાંચીને કોર્ટરૂમમાં બેસે છે. શિસ્ત એટલી અદભુત હોય છે કે વકીલે જે કેસ અઠવાડિયા સુધી તૈયાર કર્યો હોય, જજ સાહેબ તેની મુખ્ય કડીઓ થોડી જ મિનિટોમાં પકડી લે છે. પરંતુ આ બધાની વચ્ચે કોઝ લિસ્ટનું મહત્વ ઓછું થતું નથી. કોઝ લિસ્ટ માત્ર કેસોનું ટાઇમટેબલ નથી. તે એક એવો દોરો છે જે જજ, વકીલ અને અસીલ (લિટિગન્ટ) ત્રણેયને એકસાથે જોડે છે. કોઝ લિસ્ટ પર લખેલો દરેક નંબર માત્ર એક કેસ નથી, પણ એક માણસની વાર્તા છે, કોઈની જમીનનો વિવાદ છે, કોઈના ઘરનો ઝઘડો છે, તો કોઈની આઝાદીની લડાઈ છે. દરેક નંબર પાછળ કોઈ વ્યક્તિ ન્યાયની આશામાં અદાલતના પગથિયાં ગણી રહ્યો છે. આજે કાગળથી લઈને ડિજિટલ સ્ક્રીન સુધીની સફરમાં ભલે કોઝ લિસ્ટનું સ્વરૂપ બદલાયું હોય, પણ તેની અંદર રહેલી ઉત્સુકતા, ચિંતા અને આશા આજે પણ એ જ છે. દરેક શનિવારે જ્યારે આવતા અઠવાડિયાનું નવું કોઝ લિસ્ટ બહાર પડે છે