Janusz Radziwiłł: dlaczego hetman oddał Litwę Szwedom?

20 października 1655 roku w Kiejdanach Janusz Radziwiłł, hetman wielki litewski i wojewoda wileński, podpisuje układ, który zrywa unię Litwy z Koroną i czyni króla Szwecji wielkim księciem litewskim. Dla czytelników „Potopu” i milionów widzów filmu to chwila zdrady. Ale jak do niej doszło? I czy człowiek, który podpisał ten papier, był tylko zdrajcą? W tym filmie przechodzimy całe życie Radziwiłła. Zaczynamy od wnuka Krzysztofa „Pioruna”, kalwina wykształconego w Słucku i za granicą, który szybko robi karierę na dworze i w wojsku. Potem przychodzi powstanie Chmielnickiego: krwawe zdobycie Pińska, pal nad Prypecią i armia, która walczy na kredyt, bo żołd nie przychodzi miesiącami. Najwięcej miejsca poświęcamy bitwom. Pod Łojowem w lipcu 1649 roku Radziwiłł rozbija na grobli nad Dnieprem korpus Krzyczewskiego, który miał zamknąć Litwinów w kleszczach. Dwa lata później, w tym samym miejscu, Mirski uderza o świcie na kozacki tabor, a hetman pokonuje Niebabę w otwartym polu. Potem wjazd do Kijowa przez Złotą Bramę, wielki pożar miasta i kampania zakończona ugodą w Białej Cerkwi. Druga część to katastrofa. Zerwany sejm 1652 roku, klęska pod Batohem, Perejasław i wojna z Moskwą. Pod Szkłowem Radziwiłł wygrywa w dniu zaćmienia słońca, ale dwanaście dni później pod Szepielewiczami traci armię. Smoleńsk pada, zimowe oblężenia Nowego Bychowa i Mohylewa kończą się niczym, a w sierpniu 1655 roku wojska carskie wchodzą do Wilna. Wtedy zaczynają się rozmowy ze Szwedami: list z Wilna, akt w Rydze, akt w Jaszwojniach i wreszcie Kiejdany. Pokazujemy, co naprawdę było w tych dokumentach, kto je podpisał, kto odmówił i dlaczego hetman kazał aresztować Wincentego Gosiewskiego. Na końcu samotna śmierć w Tykocinie w ostatnich dniach 1655 roku i niezwykłe losy ciała, które przez prawie dwadzieścia lat ukrywano przed wrogami. Sprawdzamy też, skąd wziął się Radziwiłł z „Potopu” Henryka Sienkiewicza i z filmu Jerzego Hoffmana, i co mówią o nim dziś historycy polscy i litewscy. Liczebność wojsk, straty i część dat podajemy według źródeł, które często się różnią. Tam, gdzie historycy się spierają, mówimy o tym wprost, a sceny z powieści oddzielamy od tego, co potwierdzają dokumenty. Zdrajca czy obrońca Litwy? Napisz w komentarzu, jak oceniasz jego podpis i co sam zrobiłbyś na jego miejscu, kiedy Wilno płonęło, a król był daleko. Rozdziały: 0:00 Jeden podpis 3:16 Wnuk Pioruna 6:31 Pal nad Prypecią 9:49 Wojsko na kredyt 13:17 Łojów: grobla 16:26 Plan Mirskiego 19:50 Łojów: Niebaba 23:31 Złote Wrota i popiół 28:51 Między koroną a Moskwą 32:33 Szkłów i klęska pod Szepielewiczami 36:48 Zima bez pieniędzy 40:56 Kiejdany: protekcja czy zdrada? 45:34 Tykocin: ostatnia twierdza 49:27 Zdrajca czy obrońca? Henryk Wisner, Janusz Radziwiłł, czyli o odpowiedzialności polityka, Krakowskie Pismo Kresowe 2011 nr 3; Henryk Wisner, Janusz Radziwiłł 1612–1655; Wojciech Kriegseisen, Dwa „pogrzeby” wojewody wileńskiego Janusza Radziwiłła, Rocznik Lituanistyczny 2023; Sławomir Augusiewicz, recenzja dziennika kancelarii Radziwiłła, Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka 2019; Andrzej Rachuba, Próba zrównania uprawnień litewskich urzędów hetmańskich; Andrzej Rachuba, Konfederacje wojska litewskiego 1655–1663; Encyklopedia PWN, Janusz Radziwiłł; Wikipedia, Janusz Radziwiłł; Wikipedia, Układ w Kiejdanach; Wikipedia, Battle of Tykocin; Muzeum Historii Polski, Układ w Kiejdanach; VLE, Jonušas Radvila; Polskie Radio, Janusz Radziwiłł — zdrajca Polski czy bohater Litwy?