Za co polscy Tatarzy przeszli do sułtana? Bunt Lipków

Jesień tysiąc sześćset siedemdziesiątego trzeciego roku. W twierdzy Bar na Podolu ginie Aleksander Kryczyński — rotmistrz, który przez prawie dwadzieścia lat bił się za króla Polski, a teraz był bejem z nadania sułtana. Jak to się stało, że polscy Tatarzy, Lipkowie, przeszli na stronę Turcji? I dlaczego kilka lat później ten sam Sobieski, przeciw któremu prowadzili tureckie zagony, przyjął ich z powrotem? W tym filmie przechodzimy całą drogę Tatarów Rzeczypospolitej. Zaczynamy od chana Tochtamysza, który przegrał wojnę o Złotą Ordę i znalazł schronienie u wielkiego księcia Witolda, oraz od wypraw Witolda na Krym, z których przyprowadził tysiące Tatarów z rodzinami. Opowiadamy, skąd się wzięło słowo „Lipka”, dlaczego Tatarzy zapomnieli własnego języka i pisali po polsku arabskimi literami, i jak wyglądała umowa „ziemia za służbę z konia”. Potem bitwy: dwa tatarskie hufce pod Grunwaldem i spór o ich liczebność, wojna trzynastoletnia i oblężenie Malborka, wreszcie Kleck w tysiąc pięćset szóstym roku, gdzie Tatarzy litewscy rozbili czambuły krymskie i uwolnili tysiące jeńców. Pokazujemy, jak wyglądała tatarska chorągiew w siedemnastym wieku: kto w niej służył, jak była uzbrojona i do czego używali jej hetmani. Dalej — wojenna droga Aleksandra Kryczyńskiego od Żwańca, przez Gródek, Warszawę i Cudnów, aż po sejm. I rachunek, którego Rzeczpospolita nie zapłaciła: ustawy z tysiąc sześćset sześćdziesiątego siódmego roku, ćwierć zaległego żołdu, zakaz budowy meczetów na Rusi Koronnej. Bunt z lat tysiąc sześćset siedemdziesiąt jeden – siedemdziesiąt dwa, służba u Doroszenki i sułtana, upadek Kamieńca, tajne rozmowy z Sobieskim, śmierć beja Baru i dwie wersje tego, kto go zabił. Na koniec — rozejm w Żurawnie, dług spłacony wsiami w tysiąc sześćset siedemdziesiątym dziewiątym roku, Kruszyniany i Bohoniki, legenda o Tatarze, który miał uratować Sobieskiego pod Parkanami (i dlaczego daty się w niej nie zgadzają), generał Józef Bielak, który w tysiąc siedemset dziewięćdziesiątym drugim roku sam prowadził ułanów do szarży, oraz Azja Tuhajbejowicz z „Pana Wołodyjowskiego” — ile w nim prawdy, a ile literatury. Liczby z tamtych czasów są niepewne: liczebność Tatarów pod Grunwaldem, liczba zbuntowanych chorągwi i okoliczności śmierci Kryczyńskiego podajemy tak, jak różnią się w źródłach. A Ty jak myślisz — Lipkowie to zdrajcy czy żołnierze, których państwo oszukało? Napisz w komentarzu. Rozdziały: 0:00 Bej Baru 2:41 Chan, który stracił wszystko 5:58 Lipka znaczy Litwa 8:43 Ziemia za szablę 11:25 Dwa hufce pod Grunwaldem 14:26 Tatarzy przeciw Tatarom 18:14 Chorągiew w futrzanych czapkach 21:18 Szabla Kryczyńskiego 24:22 Rachunek bez pokrycia 27:17 Na służbie sułtana 30:22 Śmierć w Barze 33:09 Dług spłacony wsiami 36:39 Generał z Łowczyc 39:24 Zdrajcy czy oszukani? Jan Tyszkiewicz, Tatarzy w Europie Środkowo-Wschodniej. Litwa, Białoruś, Polska, Ukraina. Zbiór szkiców, Wrocław 2025; Artur Konopacki, Joanna Kulwicka-Kamińska, Czesław Łapicz, Tatarzy litewscy czy Lipkowie? Rozważania historyczno-semantyczne oraz propozycje terminologiczne, w: Wschód muzułmański w ujęciu interdyscyplinarnym, Białystok 2017; Artur Konopacki, artykuł w: Studia Podlaskie XIV, 2004; Urszula Wróblewska, Patriotyzm Tatarów polskich na przestrzeni dziejów, w: Patriotyzm a wychowanie, Białystok 2009; Iwona Górska, Meczety i mizary w Bohonikach i Kruszynianach pomnikami historii, Biuletyn Konserwatorski Województwa Podlaskiego 19, 2013, s. 263–286; Wikipedia: Bunt Lipków, Lipka rebellion, Lipka Tatars, Tatarzy w Polsce, Aleksander Kryczyński, Jazda tatarska, Bitwy pod Parkanami, Bitwa pod Chocimiem (1673), Józef Bielak, Jerzy Wołodyjowski